|
Kynþroski, lóðarí, meðganga
og got (tíkur)
Kynþroski
Algengast er að tíkur verði kynþroska og lóði í fyrsta
sinn á aldrinum 5 til 12 mánaða. Nokkur munur er á milli
hundategunda, þ.e. því stærri tegund því seinna verða
tíkurnar kynþroska. Tíkur af mjög stórum tegundum byrja
jafnvel ekki að lóða fyrr en tveggja ára gamlar.
Meðalaldur karlhunda þegar þeir ná kynþroska er 5
mánuðir. Ekki er æskilegt að para tík yngri en tveggja
ára og alls ekki á fyrsta lóðaríi.
Lóðarí
Flestar tíkur lóða tvisvar á ári eða með 5-8 mánaða
millibili. Lóðarí hefst með blæðingum sem standa að
jafnaði í 5-9 daga. Ytri kynfæri tíkarinnar bólgna og
rakkar sýna henni áhuga en hún vill ekkert með þá hafa.
Að loknum blæðingum tekur við tímabil þar sem tíkin
stendur undir hundinum og egglos á sér stað og frjóvgun
getur orðið. Þetta tímabil stendur einnig í um 5-9 daga.
Blæðing er mismikil og tíkurnar eru misduglegar við að
þrífa sig. Í sumum tilfellum sérstaklega ef um er að
ræða mjög unga eða frekar gamla tík getur lóðarí verið
nánast einkennalaust og farið framhjá eigandanum. Ef
ráðgert er að para tíkina er stundum nauðsynlegt að vita
hvar hún er stödd í ferlinu. Þá er hægt að láta taka
frumustrok úr leggöngum tíkarinnar og dýralæknirinn
metur út frá því hvenær best er að para hana. Einnig er
hægt að mæla magn prógesteróns (meðgönguhormónsins) til
að segja til um hvenær egglosið verður.
Ófrjósemisaðgerðir
Til þess að koma í veg fyrir að tík fari á lóðarí og
geti orðið hvolpafull er hægt að gefa henni
ófrjósemislyf reglulega eða gera hana ófrjóa með
skurðaðgerð. Lyfin sem um ræðir eru hormónalyf á
stungulyfsformi sem gefa þarf með 5 mánaða millibili
eins lengi og áhrifa er óskað. Í ófrjósemisaðgerð felst
að eggjastokkarnir eru fjarlægðir og í sumum tilfellum
einnig legið. Í þessu samhengi skal einnig minnst á
krabbamein í júgra en það er algeng tegund krabbameins
hjá hundum. Hormónar hafa mikla þýðingu fyrir myndun
júguræxla hjá hundum og sýnt hefur verið fram á að
notkun ófrjósemislyfja eykur hættuna á téðu krabbameini.
Aftur á móti dregur ófrjósemisaðgerð úr líkum á myndun
júguræxla. Áhrifin eru meiri því fyrr sem aðgerðin er
framkvæmd. Hvað þetta varðar er því best að
ófrjósemisaðgerð sé framkvæmd áður en tíkin lóðar í
fyrsta sinn. Ekki eru vísbendingar um að
ófrjósemisaðgerðir hafi neikvæð áhrif á atferli eða
andlega líðan tíka. Né heldur er það talið nauðsynlegt
fyrir tíkur að eignast hvolpa einu sinni.
Meðganga
Eðlileg meðgöngulengd hjá tíkum er rétt um tveir
mánuðir, nánar tiltekið 63 dagar plús/mínus tveir dagar
og er þá talið frá pörun (fyrstu pörun ef tíkin er pöruð
oftar en einu sinni). Fljótlega eftir árangursríka pörun
geta sumar tíkur farið að sýna breytta hegðun, þær verða
rólegri og sækja meira í eigendur sína og vilja síður
leika sér. Eðlilegt er að tíkurnar hafi einhverja útferð
úr sköpum (gráleitt slím) alla meðgönguna en ef litur
eða lykt af útferðinni breytist er hugsanlegt að um
sýkingu sé að ræða. Júgur og spenar fara að stækka 2-3
vikum eftir pörun og mjólkurframleiðsla getur hafist
allt að viku fyrir got. Sumar tíkur kasta eitthvað upp á
tímabilinu. Hárlos getur aukist mikið. Matarlystin eykst
yfirleitt en gæta þarf þess að veita hvolpafullum tíkum
ekki frjálsan aðgang að fóðri þar sem þær geta
auðveldlega fitnað um of. Ekki er þörf á að auka magn
fóðurs fyrr en um mánuði eftir pörun. Auk þess er hægt
að skipta yfir í hvolpafóður þar sem það er bæði
prótein- og fituríkara en fóður fyrir fullorðna hunda. Í
lok meðgöngunnar skal gefa tíkinni fleiri máltíðir á dag
en minna í einu.
Gerviólétta
Svokölluð gerviólétta er ástand sem margar tíkur ganga í
gegnum. Þær sýna einkenni þess að vera hvolpafullar, fá
aukna matarlyst, verða kviðmeiri, júgrið stækkar og
mjólkurframleiðsla fer jafnvel í gang. Sumar virðast
undirbúa got, búa sér til hreiður og verða eirðarlausar
og taka að sér ýmsa hluti (t.d. bangsa) 5-10 vikum eftir
lóðarí. Þetta skýrist að hluta til af því að styrkur
meðgönguhormónsins er mjög hár í blóði tíka eftir
lóðarí, í sumum tilfellum jafn hár og hjá tíkum sem eru
hvolpafullar. Hætt er við því að tík sem verður
gerviólétt einu sinni, verði það einnig á næsta lóðaríi.
Er tíkin hvolpafull?
Ef grunur leikur á um að tík sé hvolpafull er æskilegt
að ganga úr skugga um það til að gera ráðstafanir vegna
tíkurinnar sjálfrar og væntanlegra hvolpa. Ef um
slysapörun er að ræða getur þurft að framkalla fósturlát
en hægt er að gera það með lyfjum fram til 45. dags
meðgöngu. Þó ber að athuga að slíkri aðgerð geta fylgt
aukaverkanir. Dýralæknar geta greint meðgöngu hjá tíkum
með nokkrum aðferðum en ekki fyrr en í fyrsta lagi
þremur vikum eftir pörun. Þó geta tíkur sem eru órólegar
eða í góðum holdum gert slíkar skoðanir erfiðar.
Þreifing á kvið er einföld aðferð sem dugar í sumum
tilfellum. Ómskoðun (sónar) er hægt að framkvæma rúmlega
þremur vikum eftir pörun og hægt er að greina hjartslátt
eftir 32. dag meðgöngu. Ómskoðun er ekki hentug aðferð
við að telja fóstur. Röntgenmyndataka er einnig notuð en
helst til að staðfesta meðgöngu og telja fóstur eftir
dag 45.
Got
Þegar líður að goti þarf að huga að undirbúningi fyrir
komu hvolpanna. Í herberginu sem ráðlagt er að tíkin
gjóti skal útbúa gotkassa (eða afstúkað rými) með góðum
fyrirvara og leyfa tíkinni að venjast honum. Kassinn
(rýmið) skal vera það stór að tíkin nái að teygja úr sér
og snúa sér við og hliðarnar ekki það háar að hún eigi í
vandræðum með að komast yfir þær. Gott er að einangra
gólfið með dagblaðspappír eða teppum sem draga í sig
vökva.
Síðustu dagana fyrir got verða breytingar á líkamshita
tíkurinnar. Eðlilegur líkamshiti hunda er í kringum
38,5°C en á þessum tíma fer hitinn að lækka og u.þ.b.
hálfum til einum sólarhring áður en fyrsti hvolpurinn
fæðist getur hitinn farið niður fyrir 37°C. Því getur
verið gott að byrja að mæla tíkina tvisvar á dag 3-4
dögum fyrir áætlað got. Hitinn hækkar svo aftur áður en
fyrsti hvolpurinn fæðist.
Hjá hundum skiptist fæðingin í þrjú stig eins og hjá
öðrum spendýrum; útvíkkunartímabil, rembingstímabil og
fæðing fylgjunnar. Þegar hríðar byrja (og leghálsinn fer
að opnast) verður tíkin óróleg og eirðarlaus og andar
hratt. Hún hefur litla matarlyst en getur þurft að pissa
og slím getur lekið frá sköpum. Misjafnt er hversu
langan tíma útvíkkunartímabilið tekur, það geta verið
nokkrar klukkustundir allt upp í einn og hálfan
sólarhring án þess að nokkuð sé óeðlilegt. Þegar sést í
fyrsta fósturbelginn má segja að rembingstímabilið sé
hafið. Tíkin hefur enn hríðar og rembist samhliða til að
ýta hvolpunum út. Hvolparnir geta komið út með höfuðið á
undan eða öfugt, hvoru tveggja er eðlilegt. Þeir fæðast
ýmist í belgnum eða ekki en oftast springur belgurinn í
fæðingarveginum. Hvolparnir geta komið með nokkurra
mínútna millibili eða það geta liðið nokkrir klukkutímar
á milli, sérstaklega þegar líða tekur á. Hver hvolpur
hefur sína fylgju sem fæðist fljótt á eftir hvolpinum en
tíkin étur gjarnan fylgjurnar. Ágætt er að leyfa henni
að éta tvær þrjár til að byrja með en fjarlægja þær
síðan lúmskt til að koma í veg fyrir að hún fái
niðurgang. Flestar tíkur eru duglegar að kara hvolpana
og bíta naflastrenginn í sundur en stundum þarf að
aðstoða þær og þá skal binda naflastrenginn með
bómullartvinna u.þ.b. 1 cm frá naflanum. Einnig getur
reynst nauðsynlegt að hreinsa slím og vökva frá vitum
hvolpanna.
Mikilvægt er að það sé rólegt á meðan á fæðingunni
stendur og að ekki of margir séu að snúast í kringum
tíkina. Hún skal hughreyst með rólegri röddu en ekki
skal grípa inn í fæðinguna nema ástæða sé til. Gott er
að hjálpa henni með hvolpana og koma þeim á spena en
leyfa henni annars að sjá um þetta að mestu leyti sjálf.
Heimild: Hrund Hólm Dýralæknir
Dýralæknastofa Suðurnesja
www.dyri.com
|
