Fyrri heimsstyrjöldin á Íslandi
og áhrif hennar á efnahags- og atvinnumál:

Inngangur:

Fyrri heimsstyrjöldin hafði margtæk áhrif á efnahagslíf, atvinnuhætti og almennan hugsanagang í Evrópu allri, en hvernig komu áhrifin fram á Íslandi? Hvernig varð atvinnuþróun á Íslandi á tímabilinu? Tók hún einhverjum stakkaskiptum? Hver var þróun efnahagsmála? Við hverja versluðu Íslendingar helst og urðu einhverjar langvarandi breytingar á verslun landsins? Styrktist staða Íslands í styrjöldinni eða töpuðum við á henni? Urðu einhverjar varanlegar breytingar á landinu?

Þetta eru aðeins nokkra spurningar sem vakna þegar fyrri heimstyrjöldin er skoðuð og hefur mörgum þeirra þegar verið svarað í örðum rannsóknum. Utanríkisverslun landsins hefur mikið verið skoðuð enda verða miklar breytingar á henni á þessum tíma. Atvinnuþróun hefur verið skoðuð en er þó yfirleitt tengd vélaiðnvæðingu sjávarútvegsins sem verður rétt fyrir stríð. Má því skoða hvort einhverjar miklar breytingar hafi orðið vegna stríðsins. En til þess að sjá hvort breytingar verða þarf að byrja á að skoða ástandið fyrir stríð og verður því byrjað á því hér.

Ástand efnahags og atvinnu fyrir stríð:

Áður en fyrri heimstyrjöldin braust út árið 1914 voru Danir helsta viðskiptaþjóð Íslendinga, um 38% innflutnings kom þaðan og tæp 40% útflutnings fór þangað. Reyndar var mikið af honum seldur áfram þaðan. Annar innflutningur Íslendinga kom helst frá Bretlandi en einnig Þýskalandi, Noregi og Svíþjóð. Annar útflutningur var helst til Bretlands, Spánar, Noregs, sem og óverulegur til Svíþjóðar, Ítalíu og Þýskalands. 1

Iðnbylting landsins hófst um aldamótin fyrir stríð með vélvæðingu sjávarútvegsins og árið 1917 voru tuttugu togarar við landið. Vélbátaflotinn var talsvert stærri en afkastaminni. Þilskipum fór fækkandi og lagðist útgerð þeirra alveg af árið 1928.

Lítið var veitt annað en þorskur og síld. Þorskurinn var að mestu saltaður og var saltfiskur um 60% útflutningsins. Síldin var yfirleitt, söltuð eða krydduð og síðar meir brædd. Hún varð samt ekki nándar nærri jafn stór hluti útflutningsins.

Í landbúnaði jókst vélvæðing, þó helst með hestaverkfæri, plógar, herfi og annað því líku. Þetta gerði það að verkum að minna vinnuafl þurfti í sveitirnar og fækkaði því fólki þar á sama tíma og það fjölgaði talsvert í þéttbýlunum. Árið 1910 bjuggu 57.717 manns í dreifbýli en 27.464 í þéttbýli. Tíu árum síðar voru 54.245 manns í sveitunum en 40.445 í bæjunum. 2 Engu að síður uxu bústofnar landans. Það mun vera þar sem bændur voru nú hvattir af ríkinu til endurbóta eða aukinnar ræktunar. Þessar bætur voru að byrja á styrjaldarárunum en sprengingin varð þó ekki fyrr en eftir stríð. Reyndar var árið 1918 undantekning frá þessu þar sem Kötlugos hafði neikvæð áhrif á bústofnana. Magnús S. Magnússon telur 3 að þessar breytingar á landbúnaði komi til vegna skorts á innflutningi á landbúnaðarvörum á styrjaldarárunum auk þess sem vinnuaflið flykktist heldur í þéttbýlin. Því hafi bændur þurft að auka framleiðslu um leið og vinnuafl minnkaði.

Atvinnuþátttaka kvenna var um 59% árið 1901 en hún tók að minnki í fyrri heimsstyrjöldinni og ef til vill örlítið fyrir hana og var komin niður í 39% árið 1940. Líklegasta ástæðan fyrir þessu er þó væntanlega að fólk flykktist í þéttbýlin, og þá konur meira en karlar, og oft fylgdi þessum búferlum hjónaband og því urðu þær oft húsmæður í stað þess að fara á út á vinnumarkaðinn þar. Ef atvinnuþátttaka þeirra er skoðuð án landbúnaðar sést að um 38.2% verkamanna voru kvenkyns 1910 en það hlutfall féll niður í 31.4% 1920. 4

Stofnun verkalýðshreyfinga hafðist rétt fyrir stríð og var fyrsta verkfallið sem eitthvað hafði að segja í þjóðfélaginu, verkfall hásetafélagsins árið 1916, óbein afleiðing stríðsins. Hásetar sættu sig ekki við verð sem útgerðarmenn buðu þeim í lifur, sem hásetar fengu. Þeir fóru í verkfall og buðu útgerðarmenn þeim þá fast verð, 70% hærra en fyrra boð. Verðið á lifrinni hafði hækkað gífurlega vegna stríðsins. 5

Utanlandsverslun fyrstu ár stríðsins:

Viðskipti Íslendinga breyttust lítið fyrstu ár styrjaldarinnar en þeir gerðu sér þó grein fyrir að hugsanlegar truflanir á siglingum gætu leitt til skorts á innflutningi. Því voru lög sett gegn endurútflutningi og viðskiptasambandi komið á við Bandaríkin. Innflutningur þaðan var lítill til að byrja með en jókst stöðugt. Sprenging varð svo á árið 1917 og kom þá um þriðjungur innflutnings landsins þaðan og ári síðar voru þau orðinn stærsti innflutningsmarkaður landsins. 6

Fyrstu mánuði styrjaldarinnar var íslensk verslun látin óáreitt en í mars 1915 fékk Eric Grant Cable, ræðismaður Breta í Reykjavík og síðar á öllu Íslandi, skipun þess efnis að hafa eftirlit með öllum útflutningi frá Íslandi.Bretar hófu þá einnig eftirlit með siglingum frá Kaupmannahöfn til Íslands til að stöðva flutning þýskra vara hingað. 7 Var í júlí það ár gerð upptæk 700kg af ull sem átti að fara til Kaupmannahafnar og áfram þaðan til Þýskalands.

Bretar tóku fljótlega upp á því að gefa dönskum og íslenskum skipafélögum úrslitakosti, annað hvort stoppuðu þau í breskum höfnum til eftirlits eða Bretar neituðu að selja þeim kol. Í október 1915 voru skilyrðin svo orðinn „að skipaeigendum yrðu aðeins seld kol, ef þeir skuldbyndu sig til að:

1) virða allar tilskipanir (orders in council) um hafnbannið,

2) koma við í brezkum höfnum til eftirlits,

3) flytja ekki farma frá einu hlutlausu ríki til annars án samþykkis breta,

4) afla sér vottorða um uppruna allrar vöru,

5) neita að flytja vöru, nema tryggt væri, að hún yrði ekki seld óvinum Breta.“ 8

Aukin afskipti Breta og samningurinn 1916:

Árið 1916 reyndu Bretar að stöðva landbúnaðrar- og fiskinnflutning til Þýskalands og í mars ákváðu þeir að hefja milliliðalausar viðræður við Íslendinga þess efnis. Þar sem Ísland heyrði enn undir Danmörku á þessum tíma áttu öll utanríkismál Íslands að vera rædd fyrir milligöngu Dana. Af hverju Bretar hlýddu því ekki er óvíst en það er ef til vill af því að Danir voru ófúsir til samninga um verslun óhliðstæða Þjóðverjum, af ótta við þá. Svo má og vera að Bretar hafi ekki viljað flækja viðskiptaviðræður sínar við Dani með því að bæta Íslandsmálum þar saman við. Einnig er ekki allskostar ólíklegt að þeir hafi talið samningaviðræður við Íslendinga, sem enga reynslu höfðu af slíku, hægari en við Dani, sem voru því vanir.

Sveinn Björnsson var sendur fyrir Íslands hönd til viðræðnanna og var gerður samningur um að Bretar myndu kaupa allar framleiðsluvörur Íslendinga sem ekki náðist að selja bandamönnum Breta eða hlutlausum ríkjum, öðrum en Norðurlöndunum og Hollandi. Samningurinn náði til saltfisks, skreiðar, síldar, lýsis, þorskhrogna, fiskimjöls, kindakjöts, ullar og skinns. Í samningnum lofuðu Bretar og að þeir myndu sjá Íslendingum fyrir nægu salti, kolum og öðrum nauðsynjum á styrjaldartímanum. Helsti ókostur samninganna var aftur á móti sá að fast verð var sett á íslenska útflutninginn en innflutningurinn fylgdi markaðsverði. 9

Fyrri endurbætur samningsins:

Strax eftir áramótin 1917 voru verðlög samningsins endurskoðuð og samþykktu Bretar að greiða 25-50% hærra verð en áður. En þessar breytingar voru gerðar of snemma. Hafnarbann Breta gerði það að verkum að Þýskaland fékk nær engan innflutning sjóleiðina og í febrúar 1917 ákváðu þeir því að snúa vörn í sókn og lýstu yfir ótakmörkuðum kafbátahernaði. „Kafbátar Þjóðverja sökktu nú án viðvörunar öllum skipum, sem til náðist, á svæðinu umhverfis Bretlands. Fáni hlutlauss ríkis kom ekki lengur að haldi.“ 10 Farmgjöld hækkuðu því óðfluga, eða um 250% frá febrúar til júní. Verð kola og salts hækkaði líka stöðugt og í júní sáu Íslendingar sér ekki annað fært en að fara fram á að allar íslenskar vörur í samningnum yrðu hækkaðar um 50%, „leyft yrði að selja síld beint til Svíþjóðar og Danmerkur, hesta til Danmerkur og saltkjöt til Noregs.“ 11 Einnig var beðið um undanþágu frá eftirliti Breta fyrir fiskflutning til Atlandshafsstrandar Spánar. Ekkert af þessu gekk í gegn og leituðu Íslendingar því til Bandaríkjanna. Þau fóru að sjá Íslendingum fyrir flestum nauðsynjum en fljótlega kom babb í bátinn. Í apríl gengu Bandaríkin í stríðið og vildu herða hafnbannið á Þjóðverja. Þeir lýstu því yfir að bannað væri að versla við nærri 60 lönd án þeirra samþykkis og að bandamenn þeirra hefðu forkaupsrétt á öllum bandarískum varningi. Hlutlaus ríki gátu keypt afganginn gegn því skilyrði að dregið yrði úr, eða jafnvel alveg hætt útflutningi til Þýskalands. Fyrir íhlutun Breta fengu Íslendingar undaþágu frá útflutningsbanninu og það hafði því lítil áhrif hér.

Seinni endurbætur samningsins:

Um vorið 1918 voru haldnar viðræður um endurnýjun viðskiptasamningsins en nú vildu Bretar hafa bandamenn sína, Frakka, Ítali og Bandaríkjamenn, með í viðræðunum, ef til vill í von um að þeir gætu hjálpað við að útvega nauðsynjavörur á Íslandi, enda orðið stórhættulegt að sigla frá Bretlandi vegna kafbáta Þjóðverja. Önnur hugsanleg ástæða er aukin viðskipti Íslands við Bandaríkin sem hefur dregið úr krafti hótana Breta með kol og salt. Verðið sem Íslendingar fengu í samningnum 1918 var hagstæðara en ári áður en engan vegin nóg fyrir framleiðslukostnaði en þeir sáu sér þó ekki annan leik færan en að samþykkja hann þar sem bandamenn höfðu hætt sölu nauðsynjavarnings til landsins áður en viðræður hófust og var því vöruskortur farinn að hrjá landann. Íslendingar fengu þó leyfi til að selja fimmtíuþúsund tunnur af síld til Svíþjóðar og þúsund hesta, örlítið af lýsi og smá ull til Danmerkur. 12

Fyrir Íslendinga var nýi samningurinn óhagstæðari en sá gamli að því leiti að nú lofuðu bandamenn ekki að þeir myndu sjá Íslendingum fyrir nægilegu magni nauðsynjavara, aðeins lágmarksmagni af kolum, olíu og kornvörum. Í staðinn fengu Íslendingar hluta þess á föstu verði sem var þeim mjög hagstætt. Bandamenn hættu einnig að kaupa alla þá vöru sem Íslendingar gátu ekki selt annars staðar. Nú tryggðu þeir sér aðeins forkaupsrétt á því sem ekki var notað innanlands, það sem þeir svo ekki vildu urðu Íslendingar sjálfir að finna markað fyrir.

Hafnbannið endar:

Við vopnahléið í nóvember 1918 var slakað á hömlum hafnbannsins þó það væri ekki afnumið. Til að mynda var leyfður ótakmarkaður innflutningur allra Norðurlandanna. Í apríl 1919 voru öll viðskipti milli Íslands og Danmerkur gerð hömlunarlaus og um svipað leiti fengu Íslendingar leyfi til að selja Þjóðverjum fisk. Þegar verslun var svo gefin frjáls færðist íslensk verslun í sama horf og áður, að því undanskildu að verslun við Dani náði aldrei sömu hæðum og áður. Íslendingar sigldu nú beint til Spánar, Ítalíu og Portúgals með fisk sinn og varð Spánn stærsta útflutningsland Íslendinga strax árið 1919. Innflutningur landsins skiptist nokkuð jafnt á Danmörku, Bretland og Bandaríkin með tæplega þriðjung hvert árið 1919 en viðskipti við Bandaríkin snarminnkuðu strax aftur árið 1920 þar sem viðskipti við þau voru ekki hagkvæm vegna hárra flutningsgjalda.

Helstu áhrifin á Íslandi:

Viðskiptajöfnuður Íslands, það er gróðinn á útflutningi á móti kostnað við innflutning, á stríðsárunum var mjög sveiflukenndur. Fyrir samninginn við Breta 1916 var stríðsgróðinn talsverður. 1914 var jöfnuðurinn hagstæður um tæpar 3 milljónir en 13 milljónir 1915. Þessi gífurlegi hagnaður kemur útaf háu vöruverði í Þýskalandi. Vegna óhagstæðs verðs í samningnum 1916 féll jöfnuðurinn niður í 1 milljón en ári síðar, 1917, varð Ísland fyrir mestum skakkaföllum. Viðskiptajöfnuður það árið var óhagstæður um 13 milljónir, þrátt fyrir sölu tíu togara til Frakklands á um það bil 4 milljónir. Þó að samningurinn 1918 hafi verið óhagstæður skánuðu kjörin talsvert og var jöfnuðurinn þá óhagstæður um 4 milljónir. Þegar verslun var svo gefin frjáls 1919 fóru Íslendingar aftur að hala inn pening og varð jöfnuðurinn hagstæður um 13 milljónir það árið. Þess ber þó að gæta að þessar tölur eru ekki sambærilegar vegna gífurlegrar verðbólgu á styrjaldarárunum. 13

Töluverð skuldasöfnun varð á styrjaldarárunum, þá sérstaklega vegna viðskiptahallans 1917-1918 og jukust skuldir ríkisins úr 2.572.000 árið 1910 í 14.718.000 árið 1920. 14

Atvinnuleysi í þéttbýlum, sem oft virðist fylgja iðnbyltingu, var ekki mjög mikið á Íslandi en engu að síður nokkurt. Það viðrist líka hafa verið árstíðabundið. Við togarasöluna 1917 og vandræðin við sölu útflutnings 1918 jókst það reyndar enn meira. Líklega má rekja eitthvað af minnkandi atvinnuþátttöku kvenna á styrjaldarárunum til atvinnuleysisins sem myndast þarna. Það hefur trúlega bitnað meira á konum en körlum.

Vöruskortur á nytjavöru varð einhver en þó aldrei mikill. Engu að síður virðist hafa hægt á framþróun þó hún staðni reyndar aldrei. Því til dæmis má nefna að mikið var byggt í kaupstöðum í upphaf aldar en dró mjög úr því á styrjaldarárunum þó að fjölgun í kaupstöðunum staðnaði ekki. Því varð húsaleiga hærri og íbúðir oft gerðar í húsum sem ekki voru til þess ætluð. „Hefur fjöldi af óhæfum kjallaraholum verið tekinn til íbúðar, vegna þess, að á engu betra var völ.“ 15

Ríkisafskipti, sem virðast hafa verið mjög takmörkuð fyrir stríð, jukust til muna, bæði í verslun og millilandasiglingum. Það má segja að það hafi orðið varanleg áhrif því að undanskyldri þingstjórn Íhaldsflokksins 1924-1927 einkenndust næstu ár af skipulagshyggju og síauknum ríkisafskiptum.

Ein helstu áhrif styrjaldarinnar á Íslandi hefur ef til vill verið aukið sjálfstraust þjóðarinnar í sjálfstæðisbaráttunni. Í fyrsta sinn í aldir sáu Íslendingar um eigin utanríkismálefni í samningaviðræðunum við Breta 1916 og sáu að þeir voru færir um það. Utanríkisverslun Íslendinga fluttist að mestu frá Dönum, sem séð höfðu um hana, yfir til Íslendinga. „Stofnun Verzlunarráðs Íslands 1917 vitnar þannig um vaknandi sjálfsvitund íslenzku verzlunarstéttarinar.“ 16 Þeim opnaðist sem sagt markaðir utan Danmerkur og urðu minna háðir þeim. Þetta hefur sýnt mönnum að hægt væri að stíga skrefið til fulls, Íslendingar væru færir um að stjórna sér sjálfir, og það hefur eflaust aukið kröfur og þrótt Íslendinga í sjálfstæðisbaráttunni.

Niðurlag:

Styrjaldarárin virðast hafa hægt á framrás Íslendinga sumstaðar, til að mynda í sjávarútvegi, en aukið hana annarsstaðar, eins og í landbúnaði. Styrjöldin hafði augljóslega talsverð áhrif á atvinnu og efnahag landsins en fæst af því virðist hafa verið langvarandi. Skuldasöfnun landsins var mikil á þessum tíma og það hefur dregið dilk á eftir sér en að því undanskildu hefur verið lítið um neikvæð áhrif stríðsins. Vöruskortur varð aldrei mikill, Íslendingum opnuðust nýir markaðir og þeir fengu aukið sjálfstraust í sjálfstæðisbaráttunni. Ríkisafskipti jukust til muna og má deila um hvort það sé neikvætt eða jákvætt, enda fer það algjörlega eftir pólitískum skoðunum hvort er.

Helstu áhrif styrjaldar á atvinnu virðist hafa verið að styrkja landbúnað og minnka atvinnuþátttöku kvenna, þó að mun fleira komi þar inn í en bara stríðið.

Íslendingar hafa lítið fundið fyrir styrjöldinni fyrr að aðeins 1916 en helst þó 1917-1918. Þá myndaðist hér aukið atvinnuleysi en það hefur ekki varað mjög lengi. Það má því fullyrða að tap Íslendinga á styrjöldinni hafi ekki vegið þungt en ágóði af henni hafi verið þó nokkur.

Heimildarskrá:

Lýður Björnsson: Atvinnu- og hagsaga Íslands I.Reykjavík 1982.

Magnús S. Magnússon: Iceland in Transition. Labour and socio-economic change before 1940 . Lund 1985.

Sólrún B. Jensdóttir: Ísland á brezku valdsvæði 1914-1918 . Sagnfræðirannsóknir. Studia Historica 6. bindi. Ritstjóri: Þórhallur Vilmundarson. Reykjavík 1980.

1 Sólrún B. Jensdóttir: Ísland á brezku valdsvæði 1914-1918 , bls. 100.

2 Lýður Björnsson: Atvinnu- og hagsaga Íslands I, bls. 143.

3 Magnús S. Magnússon: Iceland in Transition , bls. 81.

4 Magnús S. Magnússon: Iceland in Transition , bls. 108-109.

5 Lýður Björnsson: Atvinnu- og hagsaga Íslands I, bls. 170.

6 Sólrún B. Jensdóttir: Ísland á brezku valdsvæði 1914-1918 , bls. 100.

7 Sólrún B. Jensdóttir: Ísland á brezku valdsvæði 1914-1918 , bls. 25.

8 Sólrún B. Jensdóttir: Ísland á brezku valdsvæði 1914-1918 , bls. 31.

9 Sólrún B. Jensdóttir: Ísland á brezku valdsvæði 1914-1918 , bls. 43.

10 Sólrún B. Jensdóttir: Ísland á brezku valdsvæði 1914-1918 , bls. 55.

11 Sólrún B. Jensdóttir: Ísland á brezku valdsvæði 1914-1918 , bls. 59.

12 Sólrún B. Jensdóttir: Ísland á brezku valdsvæði 1914-1918 , bls. 86.

13 Sólrún B. Jensdóttir: Ísland á brezku valdsvæði 1914-1918 , bls. 97.

14 Lýður Björnsson: Atvinnu- og hagsaga Íslands I, bls. 173.

15 Lýður Björnsson: Atvinnu- og hagsaga Íslands I, bls. 166.

16 Per Sundbøl: Íslandspólitík Dana 1913-1918 , bls. 56.