10 mannskæðustu jarðskjálftar sögunnar:

Inngangur:

Það hafa riðið óendanlega margir skjálftar yfir frá því að sögur hófust en hverjir þeirra eru merkilegastir? Það fer nú eftir því hvering á það er litið. Það væri hægt að skoða þá sem stærstir eru á einhverjum skölum, til að mynda Richter-skalanum. Einnig væri hægt að skoða þá út frá hve miklu tjóni þeir valda, á landi sem og mannvirkjum. En önnur aðferð væri að skoða það út frá tölum látinna. Sú leið verður farinn hér. Hér á eftir verða skoðaðir 10 mannskjæðustu skjálftarnir í skráðri sögu og 5 mannskæðustu skjálftar 20. aldar til samanburðar. Eiga þessir skjálftar eitthvað sameiginlegt? Er eitthvað gegnum-gangadi þema, til að mynda að þeir eigi sér stað að nóttu til eða eitthvað því um líkt?

MMI skali, útskýring:

Þar sem oft á eftir að koma fram skali um styrk skjálfta er nefndur er MMI, The Modified Mercalli Intensity, verður byrjað á að útskýra hér út á hvað hann gengur. Hann er á skalanum 1-12 þar sem einn er skjálfti sem ekki er skynjaður af mönnum nema við mjög undarlegar aðstæður og 12 er skjálfti sem eiðir öllu, öldumyndanir verða á yfirborði jarðar og hlutir hendast í loft upp.

Mannskæðustu skjálftarnir:

Mannskæðasti skjálfti sem skráður hefur verið niður átti sér stað í Egyptalandi þann 5. júlí árið 1201. Þá tilheyrði þetta svæði Aröbum sem voru mjög duglegir að skrá hjá sér vísindalegar upplýsingar. Samkvæmt þeim létust 1.1 milljón manns í þessum skjálfta og útfrá nákvæmum lýsingum Araba er hann talinn 9 á MMI skalanum. Þessi skjálfti er á mótum Afríku- og Arabíuflekans. Þetta eru flekaskil, þar sem Arabíuflekinn er að losna frá Afríkuflekanum. Yfirleitt eru skjálftar á flekaskilum smærri og tíðari en þarna eru stórir skjálftar engu að síður algengir. Virkni þarna hefur talsvert minnkað en hinum megin við Arabíuflekan þar sem hann rekst á Evrasíuflekan eru stórir mannskæðir skjálftar gríðarlega algenir vegna mikillar ferðar flekanna. Arabíuflekinn færist t.d 5 cm á ári.

Næst mannskæðasti skjálftinn var talsvert öðruvísi. Upptök hans voru tiltölulega langt frá næstu flekamörkum og því frekar erfitt fyrir suma að skilja hví þarna myndast skjálfti. Skýringinn er þó einföld, í gegnum Kína lyggja þó nokkrar sprungur sem geta legið langt frá flekamörkunum. Þessar sprungur myndast því flekinn stefnir ekki allur í sömu átt og upp safnast spenna. Þetta er algengara í svona risastórum flekum eins og Evrasíuflekanum heldur en í litlum flekum. Þessi skjálfti var í Shanxi-héraði í Kína þann 23. janúar árið 1556 og var líklegast á Qinling sprungunni. Á henni eru stórir skjálftar ótrúlega algengir. Skjálfti þessi var um það bil 8 á Richter og 9 á MMI og létust 830.000 manns í honum. Ein helsta ástæða svo mikils mannfalls það að margir bjuggu í einskonar leirholum sem láku niður í hristingnum.

Mannskjæðasti skjálfti 20. aldar er jafnframt sá þriðji í heildina litið. Hann var í Tangshan í Kína þegar klukkuna vantaði 18 mínútur í 8 að kvöldi hins 27. júlí 1976. Þrátt fyrir að þessi skjálfti sé á annarri sprungu en sá fyrr nefndi hér eru aðstæður þér sömu. Upptök skjálftans voru nærri því beint undir borginni Tangshan og létust því margir eða 655.237 manns þó svo að opinbera tölur frá Kína segðu að “aðeins” 240,000 hafi látist. Þessi skjálfti mældist 8 á Richter og 10 á MMI og er því töluvert stærri en sá árið 1556. Ástæða þess að hér látast færri er að húsinn eru orðinn mun sterkari en þó hefðu ekki látist svona margir ef húsin hefðu verið byggð miðað við alþjóðlega staðla. Í raun brutu þau á bága við alla byggingarstaðla.

Azerbaijan árið 1139. Dýpt 15km. 6.8 á Richter, 300.000 látnir. Þetta svæði tilheyrði Aröbum líkt og Egyptaland og getum við aftur þakkað þeim fyrir miklar vísindalegar rannsóknir sem voru ótrúlega nákvæmar. Þetta svæði er á fleka mótum Evrasíuflekans og Arabíuflekans. Eins og fyrr segir fer Arabíuflekinn 5 cm á ári og er því gríðarleg spenna sem myndast hér og eru stórir skjálftar gífurlega algengir.

Þann 11. oktomber árið 1737 varð stór skjálftir við borkinga Calcutta (Kolkata) á Indlandi. Litlar sem engar heimildir eru til um þennan skjálfta annað en að 300.000 manns hafi farist og tsunami í Hoogly ánni fylgt í kjölfarið. Kolkata er við mörk Indlands og á mjög virku jarðskjálftasvæði. Þarna er Indlands-Ástralíu flekinn að ganga inn í Evrasíuflekann með miklum látum og eru þar hæðstu fellingafjöll á jörðinni, Himalaya-fjöll.

Fimmti mannskæðasti skjálfti sögunnar er jafnframt einn sá elsti í skráðri sögu. Hann var í Antakya (Antioch) í Tyrklandi árið 115 e.kr. Lýsingar gefa til kynna að hann hafi verið um það bil 11 á MMI. Þar létust 260.000 manns. Þessi skjálfti var, lýkt og skjálftinn í Azerbaijan, á flekamótum Evrasíuflekans og Arabíuflekans og því mjög svipaður skjálfti. Annars er ekki mikið vitað um þennan skjálfta, enda nítján hundruð ár síðan hann átti sér stað.

Við Halab, Ganza (Aleppo) í Sýrlandi urðu tveir risa stórir skjálftar, sá fyrri þann 8 sept. 1138 og hinn 1139. Sá fyrri var um 11 á MMI og létust þá 230.000 manns, styrkur þess síðari er óþekktur en dánartala svipuð. Þessir skjálftar voru rétt við hliðina á hvor öðrum og var því svipað fyrirbæri í gangi þarna og suðurlandskjálfarnir. Að vísu er þetta á flekamótum en ekki þverbrotabelti en þetta lýsir sér eins. Gífurleg spenna nær að safnast upp og þegar skjálftinn ríður yfir nær hann ekki að losa alla spennuna, þar af leiðandi kemur annar skjálfti þar nálægt ekki löngu seinna. Þessir skjálftar áttu það meira að segja sameiginlegt suðurlandsskjálftunum að hliðrast örlítið til vesturs.

Mannskæður skjálfti varð í Andaman eyjum í Bengal flóa austan Indlands árið 1876. Þar létust 215.000 manns en er að örðu leiti ekkert vitað um skjálftan, hvorki um stærð né nokkuð annað. Andaman eyjurnar eru á mörkum Indlands-Ástralíuflekans og Evrasíuflekans. Indlands-Ástralíuflekin er merkilegur að því leiti að hann er bæði úthafs- og meiginlandsfleki. Þó að það sem hér kom fram sé það sama og þegar lýst er mörkunum milli Indlands og Nepal, Himalaya, þá er hér um allt öðruvísi fyrirbæri að ræða. Hér eru tveir úthafsflekar að mætast sem mynda mikinn hrygg og eru Andaman eyjarnar toppurinn á honum. Þetta hljómar reyndar svipað og Ísland en þó er þetta ekki eins þar sem Ísland er á mörkum fleka sem eru að fjarlægjast hvor annan og byggist því mest upp á eldgosum en hér eru tveir flekar að mætast og og er þessi hryggur því líkari fellingafjöllum á hafsbotni. Skjálftar þarna eru því oft á tíðum mjög stórir enda segir þumalputtareglan að á flekaskilum séu skjálftar tíðir og smáir en á flekamótum, eins og hér, eru þeir ekki jafn tíðir en mun stærri.

Tíundi mannskæðasti skjálfti sögunnar var í Íran, við Qumis í Damghan héraði nánar tiltekið. Hann bar við 22/12 árið 856 og létust þar um það bil 200.000 manns. Ekki hefur tekist að áætla styrk hans af lýsingum sem þó eru mjög góðar. Nú er Þessi skjálfti fyrir utan flekamót Evrasíuflekans og Arabíuflekans en hluti Írans er inn á þessum mótum og er Íran allt þakið sprungukerfum. Og var þessi skjálfti á einni slíkri sprungu. Sprungukerfið á þessu svæði er mjög flókið og hefur mikið verið reynt að að kortleggja sprungurnar. Aftur á móti kemur þó nokkur skekkja fram og hefur þetta reynst mikið vandamál. Engu að síður eru stórir skjálftar mjög algengir og hefur ogt orðið mikið tjón af skjálftum á þessu svæði.

Skjálftar á 20. öld:

Þetta voru tíu mannskæðustu skjálftar sögunnar en því miður ekki það mikið vitað um marga þeirra. Til samanburðar verður sagt frá 5 mannskæðust skjálftum 20. aldar. Þeir eru af talsvert öðru tagi þar sem þeir eru flestir í Kína og er það frekar tengt því hversu þéttbýlt svæðið er en styrk skjálftanna.

Sá mannskæðasti á 20. öld hefur þegar verið sagt frá þar sem hann var einnig 3 mannskæðasti í sögunni. Næst mannskæðastu skjálfti 20. aldar eru einnig 13. og 14 mannskæðustu í sögunni. Klukkan var fimm mínútur yfir 12 að hádegi þann 16. desember árið 1920 þegar íbúar við mörk Gansu og Shanxi héraða í Kína urðu varir við að allt fór að skjálfa. Það þusti út þar sem fólk á þessu svæði er ekki ókunnugt skjálftum en fæstir hafa þó gert sér grein fyrir hvað var að gerast. Um var að ræða skjálfta upp á 8.5 á Richter. Hann átti upptök sín á sömu sprungu og skjálftinn árið 1556 eða Qinling sprungunni. Jarðfræðilegar aðstæður voru mjög svipaðar en hér létust þó 4 sinnum færri en þá eða 200.000 manns. Ástæðan er sú að fólk bjó ekki lengur í þessum moldarkofum sem hrunu niður heldur voru húsinn orðinn mun sterkari. Klukkan 22:32 þann 22 maí sjö árum síðar, 1927, varð svo jarðskálfti á mjög svipuðum stað, í Qinghai héraði í Kína. Hann var á sömu sprungu en aðeins lengra til vesturs. Hann mældist á 25 km dýpi og 8.3 á Richter. Tala látinna mun hafa verið svipuð og sá sjö árum fyrr eða 200.000. Þetta voru nokkurn veginn eins skjálftar og svipað fyrirbæri og suðurlandsskjálftarnir sem hliðrast líka til vesturs.

1. september 1923 reið skjálfti upp á 7.9 á Richter yfir nærri Yokohama í Japan. Í þessum skjálfta létust 143.000 manns og var hann því fjórði mannskæðasti skjálfti 20. aldar og sextándi mannskæðasti í skráðri sögu. Stór hluti fallinna létust þó ekki í skjálftanum sjálfum heldur vegna tsunami sem fylgdi í kjölfar hans. Þetta tsunami olli miklum skaða í Japan og varð einnig nokkur skaði í Norður California. Þetta svæði er mjög virkt skjálfta-svæði og verður skjálfti að þessari stærðargráðu á svo til hverju ári þarna. Kyrrahafsflekinn, úthafsfleki sem er á mikilli hreyfingu, gengur þarna inn í Evrasíu-flekann af miklu afli. Japan og Kamthaka eru einmitt eyjabogar sem lyggja á mörkum þeirra. Margir stórir skjálftar hafa orðið á Kamthaka líka en aldrei mjög mannskjæðir þar sem það er ekki þéttbýlt svæði. Stór og mikill djúpáll er þarna við hliðina á þar sem Kyrrahafsflekinn er að ýtast undir meiginlandsflekann. Við það lyftist meginlandsflekinn upp og er það einmitt Japan og Kamtacha auk margra eyja sem þarna liggja í boga, þar af ekmur orðið eyjabogi sem notað er til að lýsa þessu fyrirbæri. Þetta er ekki óskilt fellingafjöllum sem áður hafa verið lýst en þau myndast á meginlandinu þegar það er ekki með haf í kringum sig lýkt og hér er.

Klukkan tuttugu mínútur yfir fjögur að morgni þess 28 desembers árið 1908 reið stór skjálfti yfir nærri borginni Messína á Ítalíu. Þar sem þessi skjálfti var að nóttu til og flestir sofandi jókst dauðsfall mikið frá því sem annars hefði verið þar sem fólk nær oft ekki að bregðast við og flýja í skjól. Þar af leiðandi varð þetta fimmti mannskæðasti skjálfti 20. aldar og sá nítjándi í heildina litið með um 110.000 mannslíf tekin. Skjálftinn átti upptök sín á 8 km dýpi á hafi úti, mitt á milli Sikileyjar og Ítalíuskagans. Skjálftinn mældist 7.5 á Richter skalanum og 12 á MMI sem er eins og fyrr segir hæsta tala á kvarða hans. Í kjölfarið fylgdi tsunami í Lýbíahafi sem þó gerði ekki mikinn skaða. Þetta svæði er mjög flókið hvað flekamörk varðar. Einfaldast væri að segja að þarna rekst Afríkuflekinn inn í Evrasíuflekan og þrýstist undir. Svona var það að minnsta kosti, nú eru sumir sem halda því fram að Afríkuflekinn sé í raun byrjaður að fjarlægjast Evrasíuflekan, það eru samt fæstir samþykkja það. Almennt er samt talið að Etna, eldfjall þarna rétt við upptök skjálftann, sé á mótum Afríkuflekans og Ionian micro flekan sem rekast á Evrasíuflekann þarna svo að þetta eru í raun mjög flókinn “gatnamót” þriggja fleka.

Framtíðarspár:

Fólk vill fá öryggi en er samt ekki tilbúið til að flytja svo að reyna verður að spá fyrir um stóra skjálfta í framtíðinni. Löng þróun er á þessum efnum, lengi eyddu menn tíma í að skoða sprungur þar sem skjálftar voru tíðir. Á tíunda áratug seinustu aldar komust þeir svo að þeirri niðurstöðu að skjálftarvirkni væri ótengd öllu og algerlega óregluleg. Nú telja menn þó að komi stór skjálfti á einum stað verði ekki annar stór þar nema ef spenna nær að safnast upp, sem tæki þá yfirleitt hundruð ára. Þeir merkja semsagt inn á kort af sprungukerfum hvar skjálftar mælast og reikna því með að á auðu svæðunum sé að safnast upp spenna og séu stórir skjálftar lýklegir þar eftir smá tíma. Galli við þetta kerfi er þó að þegar spennan losnar á einum stað í sprungunni getur það aukið spennuna á öðrum stað í sömu sprungu. Þessu til stuðnings er að á San Fransisco svæðinu voru 4 skjálftar yfir 6.8 á Richter og margir yfir 6 á 75 ára bili en næstu 68 árinn var allt með ró og engin skjálfti yfir 6. Út frá þessu telja menn að lýkurnar á skjálfta að stærðargráðunn 6.8 eða meira á þessu svæði sé um 67%, það er tvisvar sinnum líklegra en ekki. Önnur aðferð sem notuð er við að spá fyrir um skjálfta er að fylgjast með hve hratt spennan safnast upp. Þeir mæla hve mikil spenna safnast upp á sprungubroti á ári hverju, hve langt sé síðan síðasti skjálfti var og hve mikill spenna losnaði þá. Síðan er reiknað út hve mikil spenna er þar og hve mikla spennu þarf til að koma skjálfta af stað og skjálftaspár miðaðar við það. Þetta er mikil vinna og er ekki mikið svæði á svona ýtarlegri ská í dag.

Niðurlag:

Það virðist ekkert gegnumgangandi þema vera á skjálftunum, þeir eru á mismunandi flekamörkum, oftast samt flekamótum, á mismunandi tímum sólarhringsins. Mismunandi að dýpt og annað þess háttar. Á 20. öld reyndust flestir þeirra mannskæðustu vera í Kína en það er auðvitað vegna þess hve þéttbýlt svæðið er frekar en af því að skjálftarnir séu eitthvað hættulegri þar enn annarstaðar. Það voru einnig nokkrir á mörkum Arabíuflekans og stafar það líklega af því að Arabíuflekinn er á mikilli ferð og virkni því mikil á svæðinu, auk þess þetta svæði er fyrsta svæðið í heiminum til að verða mjög þéttbýlt og gæti það haft einhver áhrif, sérstaklega þar sem nokkrir skjálftanna á þessu svæði voru talsvert fyrir ritöld annars staðar í heiminum. Hvað framtíðarspár um stóra skjálfta varðar standa Bandaríkin fremst og hefur San Andreas sprungan verið rannsökuð meira en nokkur önnur og er búist við stórum skjálfta þar á komandi áratugum, ekki hefur þó tekist að gera spárnar nákvæmari en það sem veldur því að flest fólk fylgist ekki með þeim og stjórnvöld eru ekki gjörn á að bregðast við spánum. Þó hafa þessar spár gert fólk ásamt öðru meðvitaðra um skjálftasvæði og hættu og hefur það auk sterkari húsa dregið úr dauðsföllum og er því ekki líklegt að margir skjálftar á 21. öldinni eigi eftir að komast hátt á lista yfir mannskæðustu skjálfta sögunnar.

Heimildir:

http://www.mapquest.co.uk/cgi-bin/ia_find?link=btwn/twn-map_latlong_degrees_form (sótt 25/11 2004)

http://www.ngdc.noaa.gov/seg/hazard/sig_srch_idb.shtml (sótt 2/11 2004)

http://pubs.usgs.gov/gip/earthq1/ (sótt 29/11 2004)

Ross S. Stein. Scientific American 1. tölublað Janúar 2003. Earthquake conversations .