Póstmódernismi
og umræða um hann á Íslandi:

Inngangur:

Mörg hver höfum við heyrt orðið póstmódernismi en hvað er það? Ekki hjálpar að horfa á orðið, eftirnútímismi eða andnútímismi, segir okkur ekki neitt. Er þetta venjuleg heimspekistefna, er þetta einhverskonar listastefna eða er þetta fagurfræðilegt sjónarmið sem ber að lifa eftir? Hvar má finna póstmódernisma og hefur hann haft einhver áhrif á daglegt líf okkar? Hvaða skoðun hefur fólk á honum og um hvað hefur umræða íslenskra fræðimanna snúist þegar hann á í hlut?

Bakgrunnurinn: Módernismi.

Til að skilja póstmódernisman þarf að byrja á að skoða upp úr hvernig aðstæðum hann sprettur. Forsögu hans má rekja til upplýsingarinnar á 18. öld, en hún var í örfáum orðum sagt skynsemsis- og framfarahyggja. Heimspeki þessa tíma var húmanísk, það er að maðurinn væri frjáls og skynsamur og gæti skilið sjálfan sig sem og hvað er að gerast í kring um sig. Friedrich Nietzsche (1844-1900) er svo af mörgum talinn millistigið milli upplýsingarinnar og módernisma. Í kenningu hans um ofurmennið, sem hafði fullkomið vald yfir sjálfum sér og göfugar hvatir, náði húmanisminn toppi sínum en í öðrum kenningum hans var húmanísk hugsun lítil. 1 Má þar nefna hugmynd hans um að bakvið skynsemina lægju tryllt öfl eins og í miskunnlausri valdagræðgi, sem bæði hafði sköpunarmátt og gífurlegan eyðingarmátt. Nietzsche sagði að engin skynsemi lægi að baki því hvort menn yrðu frekar hið göfga ofurmenni eða óhuggnarlegur grimmdarseggur. „[M]eð sifja- eða fornminjafræði sinni sýndi hann fram á að jafnvel háleitustu gildi siðmenningarinnar ættu sér einatt rætur í grimmúðlegri græðgi og óslökkvandi lífsþorsta. Mælikvarði gilda og gæða væri á endanum fagurfræðilegur, „handan góðs og ills“.“ 2 Samtíma þessum vangaveltum Nietzsches voru rithöfundar að spyrja hvort allt væri leyfilegt ef guð væri ekki til, listamenn reyndu að sýna fram á að ekki væri bein tenging milli hugar og heims, tákna og tilvísana og sögðu að engin lýsing veruleikans væri endilega réttari en önnur. Upp úr þessum hugmyndum sprettur módernisminn meðal lista- og menntamanna. Ef mannlegt eðli var barátta sköpunar og eyðingar frekar en skynsemi hlaut það að vera hlutverk listamanna en ekki heimspekinga að leiða manninn í átt framfara, þeirra var að afhjúpa hið leynda. Nú voru listamenn í fyrsta sinn í sögunni farnir að líta á sig sem heimspekinga.

Listheimspekingurinn Danto tímasetur módernismann frá 1905 til 1964, þó að undanfarinn sé mun fyrr. Meginhugmyndir módernismans koma hvað fyrst skýrt fram í kúbismanum og svo í súrrealismanum. Hugmyndafræði módernismans var engu að síður ekki allskostar ósvipuð upplýsingunni, „áhersla á framför, sammannlegan skilning, einingu þjóða og einstaklinga og sjálfræði mannsins“ 3 að viðbættu því að almenningur rangtúlkaði veruleikan. Veruleikinn væri í raun ekki eins og við skynjuðum hann og það væri hlutverk listamannanna að sýna almenningin villu vega sinna og frelsa frá lygum skynfæranna.

Módernisminn hrynur.

Þegar líða tók á miðja öldina varð rammi módernismans það fastskorðaður að allir sem sem vildu láta til sín taka í listheiminum urðu að taka hann til sín eða vera álitnir eftirdragar hinna. Á sjötta áratugnum hrynur hann svo skyndilega og má víst telja að það sé vegna velgengni sinnar. Módernisminn hafði lagt áherslu á framúrstefnu, nokkurs konar byltingu, en þegar slík stefna verður of vinsæl missir hún að mestu drifkraft sinn, verður stöðluð, tapar hæfileika sinn til að hneyksla og áhrifamátturinn hjaðnar. Í byrjun sjöunda áratugarins var lítið sem ekkert eftir af þessum drifkrafti módernismans og upp úr því rís póstmódernisminn. Sumir segja að ekki eigi að skilja þannig að hann hafi tekið við af módernismanum, hann sé nokkurs konar framhald á honum.

Lyotard leggur áherslu á að póstmódernismi sé hugarástand sem lýsir tíðaranda og menningarástandi samtímans. Túlkun rita hans um póstmódernisma hefur engu að síður átt mestan þátt í því að yfirstandandi aldarlok hafa verið auðkennd sem póstmódernískir tímar. 4

Þó að orðið póstmódernismi gefi til kynna eitthvað sem boðar endalok módernisma „sættir [póstmódernisminn] sig við að vera áfastur því sem hann afneitar.“ 5 Engu að síður eru margir sem halda því fram að módernismi sé „ríkjandi en dauður.“ Það má þó telja að „þessi óbærilega þörf til að taka þátt í bálförinni [á hendur módernisma], sé í rauninni módernískt einkenni ..., arfleið frá baráttu módernistanna fyrr á öldum og yfirlýsingum þeirra um dauða hefðbundinnar listar.“ 6

Hvað er póstmódernismi?

Reynt hefur verið að svara spurningum líkt og „Hvað er póstmódernismi?“ en það stoðar lítið þar sem lítið samhengi er á stefnunni, í raun vart hægt að tala um hann sem eina heildstæða stefnu. Margir hafa því reynt að útskýra hann með það í huga að draga saman kjarna hans og hefur tekist misvel upp. Má þar nefna Dick Hebdige, sem telur helstu tengsl póstmódernískra hugmynda vera afneitun á heildum, tilgangshyggju og staðleysu (utopia). Með því að afneita heildum eru póstmódernistar í raun að segja að alhæfingar, staðlaðar hugmyndir og í raun að líkja nokkru saman sé rangt. „Margbreyti-leika mannslífsins verð[i] ekki þröngvað í spennitreyju samlyndis og sátta“. 7 Með því að afneita tilgangshyggju neita þeir „að mannkynssagan eða mannlífið yfirleitt stefni að einhverju náttúrulegu, fyrirsjáanlegu marki. Í stað þróunar sjá þeir glundroða“. 8 Afneitun staðleysa er svo bein afleiðing þess. Ef sagan stefnir ekkert er tilgangslaust að treysta á staðleysur þar sem allt gangi skyndilega upp og regla komi á óregluna.

Annað dæmi mætti taka með tilraun Fredric Jameson til að útskýra hið sama. Hann valdi þá leið að skoða andstæður lykilhugtaka módernisma og póstmódernisma. Þar á meðal má nefna:

Módernismi - Póstmódernismi

Djúpskoðun - Úthygli

Söguleg samfella - Sögulegt sundurleysi

Langvinnar geðshræringar - Skammvinn alsæla

Tvíhyggja hins innra og ytra - Einhyggja

Firring sjálfsins - Splundrun sjálfsins

Einstaklingseðli - Höfnun einstaklingseðlis

Nýsköpun - Endurvinnsla 9

Jameson undirstrikar fyrstu þrjár andstæðurnar með samanburði á málverkum van Goghs af slitnum skóm bóndakonu og Demantsrykskó Andy Warhols. Verk van Goghs sýnir djúp sannindi um hlutskipti alþýðunnar og fleira. Verk Warhols er aftur á móti ekki ætlað að sýna djúpar hugsanir eða kveikja tilfinningar. „Póstmódernisminn japlar þannig á skelinni en skyrpir kjarnanum – eða hafnar því að nokkur kjarni sé til.“ 10 Yfirborðsmennska eða úthygli í stað djúpskoðunar módernista. Sagan er röð ótengdra atburða, enginn raunveruleiki er til og langvarar geðshræringar er hlutur gærdagsins.

Tvíhyggja hins innra og ytra „er husluð. Í staðinn kemur einhyggja textatilverunnar þar sem viljinn er ekki lengur „vald kjarna mannsins yfir útjöðrunum“ – vegna þess að enginn kjarni er til“. 11 Firring sjálfsins er því einnig röng þar sem það gefur sér að til sé rétt sjálf sem hefur villst vegar. Póstmódernistar segja okkur því vera splundruð og klofin, líkt og við virðumst. Þar með hrynur einnig einstaklingsvitundin. „[E]kkert sjálf er til, engin tengsl milli mín í gær og mín í dag eða á morgun, aðeins geislabrot augnabliksins.“ 12

Hvað nýsköpun/endurvinnslu varðar telur Jameson að kapítalismi hafi gengið í gegnum þrjú skeið í sögu sinni; markaðskapítalisma , einokunar-/nýlendukapítalisma og loks alþjóðakapítalisma . Hann segir að á meðan módernismi hafi verið afsprengi nýlendukapítalisma sé póstmódernismi sprottin af alþjóðakapítalisma og því eðlisólíkur forvera sínum. 13

Jean Francois Lyotard telur póstmódernisma hinsvegar framhald upplýsingarinnar.

„Framþróun upplýsingarinnar kallar að mati Lyotards á leiðréttingu og útvíkkun siðferðilegra, fræðilegra og listfræðilegra viðmiða og lögmála upplýsingarinnar. 14 Breyttar aðstæður vegna framþróunar vísinda og tækni kalla á endurskoðun og leiðréttingu hugmynda upplýsingarinnar og það telur Lyotard sig vera að gera.

Helstu áhrif póstmódernisma.

Póstmódernismi hefur helst haft þau áhrif á hugsanagang þeirra sem honum aðhyllast að öll vísindi og fræði, sagnfræði, raunvísindi og heimspeki, eru innantómir fordómar og goðsagnir. Mannkynssaga, yfirlitssaga og önnur stórsaga er merkingarlítil og bjöguð mynd þar sem hún keppist við að finna kjarnann sem ekki er til. Aðeins beri að skoða einsögur (míkró-sögur) og ekki er hægt að draga lærdóm af fortíðinni.

Út frá skynsemisgagnrýni Nietzsches hafa póstmódernistar fengið út að veruleikinn er ekki veruleiki heldur samansafn ríkjandi goðsagna á hverjum tíma. „Í menningunni og samfélaginu takast á ólíkir viljar, þar sem hver reynir með sínum hætti að gera eigin túlkun á raunveruleikanum“. 15 Raunveruleikinn er þannig það sem sá sterkari heldur fram, hann er í raun túlkun og því breytilegur með stað og tíma. Heimssýn nútímans er því til dæmis ekki trúverðugri en heimssýn annarra tíma.

Lýðræði, frelsi og aðrar vestrænar siðferðishugsjónir eru blekkinga-vefir og kúgunartæki, notuð til að framandgera („exotify“) Aðra (með stóru A), einkum „frumstæðu náttúrubörnin“ sem við, gömlu nýlenduherrarnir, sjáum enn hvarvetna fyrir okkur utan marka hins vestræna heims. 16

Þessi hugtök, framandgerving og Aðrir/öðrun, eru vinsæl meðal póstmódernista. Einn aðili „aðrar“ annan aðila með því að fylgjast með honum utan frá og leggja hann í mót eigin fordóma. Ef það er gert „undir yfirskini aðdáunar á sakleysi og hreinleik viðfangsins er hún [öðrunin] um leið „framandgerving“.“ 17

Í femínískri hugsun hefur póstmódernismi haft þau áhrif að barnalegt er talið að halda að með afnámi formlegra hafta fá konur jafnrétti. Í raun væri með því losað um hið sýnilega vald en að baki standi enn hið sterka vald feðraveldisins, sem birtist til dæmis í hugtökum og tjáningu.

Í menntamálum hafa kenningar póstmódernista snúist um að leiða nemum sínum í ljós „að ekkert endanlegt frelsi sé til: að allur sammannlegur skilningur sé blekking, að vestræn vísindi séu ekkert „réttari“ en heimssýn indíána og að höfuðmarkmið náms sé að læra að greina hver beiti hvern valdi á hverju orðræðusviði.“ 18

„Tíðarandi í aldarlok“

Í lok árs 1997, 6. sept. – 8. nóv., birtist í Lesbók Morgunblaðsins grein í tíu hlutum um póstmódernisman nefnd „Tíðarandi í aldarlok“. Þar er að verki Kristján nokkur Kristjánsson, þá dósent í heimspeki við Háskólann á Akureyri. Í fyrstu átta hlutunum reynir hann að útskýra fyrir lesendum blaðsins hvað póstmódernismi er á eins hlutlausan máta og hann sá sér fært. Í síðustu tveimur reynir hann svo að útskýra hvað sé að póstmódernismanum og af hverju hann gangi ekki upp. Þessar greinar vöktu miklar deilur og má þar til dæmis nefna svar Þorsteins Gylfasonar, „Er heimurinn enn að farast?“ sem birtist í 3. tölublaði Tímarits Máls og menningar árið 1998 sem kallaði svo á svar frá Kristjáni, „Leiðinlegt er myrkrið. Um póstmódernisma, framfarir, frjálslyndi – og tvígengil Þorsteins Gylfasonar.“ í 4. tölublaði sama rits.

Kristján byrjar gagnrýni sýna á því að telja upp þær þverstæður sem hann finnur í kenningum póstmódernismans. Hann byrjar reyndar að slá þann varnagla að benda á að póstmódernistar hlusti ekki á hefðbundna rökfræði og að þessar rökfærslur séu því fyrir alla sem séu svo „gamaldags“ að þurfa þeirra við. Fyrstu þverstæðuna telur hann að altæk afstæðishyggja kyppi sjálf undan sér fótunum því ef allt er afsætt er sú staðhæfing afstæð. Hann nefnir og að í siðferðismálum segi þeir að ævinlega sé rangt að segja eitthvað ævinlega rangt. Ef það er satt, af hverju eru þeir þá að predika siðleysi sitt, er það þá ekki rangt líka? Ekki hjálpi að segja póstmódernisman réttan frá sjónarhorni póstmódernista því væri hann þá ekki ósannur frá sjónarhorni andstæðinga hans? Hann talar einnig um að póstmódernismi, sem afneitar öllum allsherjarkenningum, sé í raun allsherjarkenning og því ætti að afneita henni líka.

Ef ekkert sjálf er til, heldur hann áfram, og lífið aðeins röð ótengdra augnablika, hvernig á þá að öðlast þá sjálfskennd sem þeir stefni að. „Séu engin tengsl milli „mín“ nú og „mín“ í gær eða á morgun hvernig skapast þá nokkur samkennd milli mín og annarra einstaklinga, jafnvel í mjög þröngum hópi?“ 19 Póstmódernistar boða líka sumir hverjir „að speki þeirra geri okkur næmari fyrir frábrigðum og auki þol gagnvart ósammælanleika“. 20 Eins og fyrr kom fram segir póstmódernisminn að lýsing eins á öðrum sé alltaf brengluð af fordómum og spyr Kristján því hvernig hægt sé að koma þessu saman. Hann tekur þó fram að sumir póstmódernistar hafi komið auga á þennan vanda og viðurkenni að þeir gerist sekir um það líka.

Framandgerving, sú öðrun sem mest truflar póstmódernista, snýst um „að dást í orði að hreinleik „frumstæðs“ fólks með því að ýkja sem mest mun þess og okkar.“ 21 Kristján spyr, hvað sé að því að lýsa mun x og y þegar munurinn sé mjög greinileg staðreynd og skammar póstmódernista fyrir að gera svipað er þeir lofa raunsæislist framandi þjóða, ef hún hefur verið hluti af órofnum menningararfi, en gagnrýna raunsæislist vesturlandanna. Hann segir þá hafa úrvalshyggju, þó þeir fordæmi hana og að þeir grafi líka undan þeim sem þeir reyni að hjálpa. Hugmyndir þeirra hafi skemmt ímynd femínista, ráðleggingar þeirra einangri minnihlutahópa meira og hjálpi þeim því ekki og þannig auki þeir óeiningu.

Umræðan sem kviknar:

Guðni Elísson er ekki sáttur við hvernig Kristján setur mjög ólíkar hugmyndir undir sama hatt, til að mynda uppgjafa kommúnista, homma, nýnasista, Madonnu og fleiru. Hann segir Kristján berjast gegn þessum stefnum og einstaklingum með „ósnortinni og sannleiksríkri skólastefnu sem hann [Kristján] kennir við „hefðbundna bresk-bandaríska“ heimspeki.“ 22

Þorsteinn Gylfason svarar þessum greinaflokk Kristjáns aftur á móti með greininni „Er heimurinn að farast?“ Þar byrjar hann á að segja hve margræður póstmódernisminn er, og í raun módernisminn líka. Hann efast um að Kristján geri sér grein fyrir því og fer því að reyna að útskýra hugtökin. Módernista nefnir hann Halldór Kiljan Laxness, Thor Vilhjálmsson og Guðberg Bergson en módernismi og módernismi sé ekkert það sama, „[é]g vildi aðeins mega segja að módernismi er ekkert eitt. ... Við þetta bætist að módernismi þarf ekki að vera sá sami á öllum sviðum.“ 23 Hann segir að módernismann sé aðeins hægt að skilgreina „með tilvísun til margvíslegra ólíkra viðmiða. Hann hefur ekkert eðli“ 24 líkt og margir aðrir –ismar. Svo skammar hann Kristján fyrir fráleita lýsingu á módernismanum.

Hann heldur áfram með að segja að í erlendum málum nái orðið módernismi yfir gervallar nýaldir í sögu Evrópu og Ameríku. Í mjög einfölduðu máli snúist þær um framfarir. Hann segir að yfirleitt sé póstmódernismi tengdur við andóf eða jafnvel uppreisn gegn framfarahyggju og sumir fræðingar taldir póstmódernistar eingöngu vegna gagnrýni sinnar á hana.

Hvað póstmódernismann sjálfan varðar finnst honum lýsing Kristjáns á honum vera svo veik að samkvæmt henni geti svo til allir flokkast sem póstmódernistar. Takmarkanir tungumálsins séu varla umdeilanlegar og að engin geti neitað að stundum sjái sumir það sem þeir vilja sjá. Hann er ekki sáttur við hvernig Kristján meðhöndlar hugmyndir póstmódernista um manneðli þar sem Kristján fullyrðir að dýpstu þarfir séu hinar sömu, alltaf, allstaðar. Hvað eru djúpar þarfir? Er þá óeðli að neita sér um þær? „Eðlistrú Kristjáns er ósönnuð með öllu. En andstaðan við hana er studd prýðilegum rökum.“ 25

Þorsteinn telur Kristján hafa óljósa mynd af afstæðishyggju og dæmi hana út frá því neikvæða. Kristján megi því segja haldin hleypdómum um póstmódernisma og hann ætti að kynna sér hann betur ef hann ætlar að gagnrýna hann.

Kristjáni kom þessi viðbrögð Þorsteins á óvart og spyr hvort ekki megi reyna að skilgreina eitthvað þó það sé ekki eitthvað eitt. Hann telur líka að hann sé ekki að segja neitt nýtt heldur er þetta úrdráttur úr verkum annarra. 26

Þorsteinn var ekki einn um að gagnrýna þennan greinaflokk og voru algengustu gagnrýnisraddir helst að kvarta undan því að hann notaði hugtakið póstmódernismi í allt of víðum skilningi, að umfjöllun hans væri yfirborðskennd, hann skammaður fyrir flýtiafgreiðslu, háð og fordóma. Hann sagður hafa slitið póstmódernisman úr samhengi, bæði sögulegu og menningarlegu, að skrif hans beri merki um gremju og afbrýðissemi, að hann hafi niðurnýtt svo til alla list seinust þriggja áratuga, að hann gerist sekur um kynþáttahyggju, að hann boði íhaldssamt afturhvarf til úreltra gilda þekkingar, að hann níði umburðarlynda fjölhyggju sem þróast hafi í lýðræðislöndum og boði einsýna bókstafstrú á sannleika og siðferði. Þessum gagnrýnisröddum reynir Kristján að svara með greininni „Málsvörn heimspekings“ sem birtist í Lesbók Morgunblaðsins 24. og 31. janúar 1998.

Aðra gagnrýni má nefna greinaflokkinn „Flugur og fjöll“ eftir Mattías Viðar Sæmundsson sem birtist í fjórum hlutum í Lesbók Morgunblaðsins frá 14. nóv. 1998 til 5. des. sama ár. Þar líkir höfundur greinaflokki Kristjáns saman við greinaflokk sem Þorvaldur Thoroddsen birti í Eimreiðinni 1910, baráttu Þorvalds við „„niðurgangi“ hugsunar og siðferðis“ og „„sjálfræðis- og kæruleysisstefnu“ Nietzschesinna sem snúið höfðu baki við skynsemishyggju og manngildishug-sjónum upplýsingaraldar.“ 27 Hann segir ekki allskostar ólíka hluti að gerast hjá Kristjáni sem óskar að hruni póstmódernismans fylgi „almennt afturhvarf til hugsjóna upplýsingarinnar“. 28

Umræðurnar entust í meira en ár og tóku margir þátt í þeim. Sumir tóku upp hanskann fyrir Kristján, líkt og Kári Blöndal með ritdómi sínum „Svo skal böl bæta...“ sem birtist í Morgunblaðinu 18. nóv. 1997, en fleiri gagnrýndu hann og greinaflokkinn.

Niðurlag:

Hvað póstmódernismi er í raun og veru virðast allir vera sammála um að sé ekki hægt að svara. Póstmódernismi er ekki það sama í sagnfræði eða í heimspeki, í myndlist eða byggingarlist. Og þó hann sé aðeins skoðaður á einu sviði er engu að síður fátt um svör. Hann á nokkur grunneinkenni sem þó virðast öll geta vikið. Póstmódernismi vill forðast að horfa á heiminn sem eina heild, hann vill að smærri einingar séu skoðaðar því að eftir því sem einingin er stærri því bjagaðri verður myndin sem upp kemur. Í honum er sterk afstæðishyggja og mikil gagnrýni á ríkjandi kerfi.

Póstmódernisminn hefur vissulega haft mikil áhrif. Listastefnastefna seinustu þrjátíu ára er kannski eitt skýrasta dæmið en fleira má nefna. Helstu áhrif hans á sagnfræði hefur ef til vill komið fram í auknum umsvifum einsögunar (míkró-sögunnar).

Þrátt fyrir öll áhrif hans, eða hugsanlega vegna allra áhrifa hans hefur hann verið mikið umdeildur. Hann þykir af mörgum ópraktískur og þverstæðukenndur. En sama hvort menn afneita honum öllum, að hluta eða fylgja honum í blindni þá getur enginn neitað áhrifanna sem hann hefur haft á okkur öll.

Heimildarskrá:

Ástráður Eysteinsson. „Hvað er póstmódernismi? Hvernig er byggt á rústum?“ Tímarit Máls og menningar . 4. tbl. 49. árg. 1988. Bls. 425-454.

Guðni Elísson. „„Dordingull hékk ég í læblöndnu lofti“ Kennslufræði Kristjáns Kristjánssonar“ Tímarit Máls og menningar . 1. tbl. 59. árg. 1998. Bls 81- 98

Kristján Kristjánsson. „Leiðinlegt er myrkrið. Um póstmódernisma, framfarir, frjálslyndi – og tvígengil Þorsteins Gylfasonar.“ Tímarit Máls og menningar . 4. tbl. 59. árg. 1998. Bls. 105- 128.

Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002.

Kristján Kristjánsson. „Málsvörn heimspekings. Tíðarandi í aldarlok – eftirmálar, fyrri hluti.“ Lesbók Morgunblaðsins. 24. janúar 1998

Kristján Kristjánsson. „Málsvörn heimspekings: Áréttingar um póstmódernisma. Tíðarandi í aldarlok – eftirmáli, síðari hluti.“ Lesbók Morgunblaðsins . 31. janúar 1998

Mattías Viðar Sæmundsson. „Flugur og fjöll. Fyrsti hluti: Sturlun Nietzsches og skáldfíflamál heimspekinnar.“ http://www.hi.is/~mattsam/flugur.htm (sótt 1. apríl 2006)

Sigríður Þorgeirsdóttir. „Póstmódernismi sem heimspekilegt hugtak.“ Tímarit Máls og menningar . 3. tbl. 59. árg. 1998. Bls. 128-140.

Þorsteinn Gylfason. „Er heimurinn enn að farast?“ Tímarit Máls og menningar . 3. tbl. 59. árg. 1998. Bls. 114-127.

1 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 177.

2 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 177.

3 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 178.

4 Sigríður Þorgeirsdóttir. „Póstmódernismi sem heimspekilegt hugtak.“ Tímarit Máls og menningar . 3. tbl. 59. árg. bls 131.

5 Ástráður Eysteinsson. „Hvað er póstmódernismi? Hvernig er byggt á rústum?“ Tímarit Máls og menningar . 4. tbl. 49. árg 1988. Bls. 427.

6 Ástráður Eysteinsson. „Hvað er póstmódernismi? Hvernig er byggt á rústum?“ Tímarit Máls og menningar . 4. tbl. 49. árg 1988. Bls. 428.

7 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 186.

8 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 187.

9 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 187.

10 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 187.

11 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 188.

12 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 188.

13 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 197.

14 Sigríður Þorgeirsdóttir. „Póstmódernismi sem heimspekilegt hugtak.“ Tímarit Máls og menningar . 3. tbl. 59. árg. bls 133.

15 Sigríður Þorgeirsdóttir. „Póstmódernismi sem heimspekilegt hugtak.“ Tímarit Máls og menningar . 3. tbl. 59. árg. bls 133.

16 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 189.

17 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 189.

18 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 206.

19 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 212.

20 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 212.

21 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 212.

22 Guðni Elísson. „„ Dordingull hékk ég í læblöndnu lofti “ Kennslufræði Kristjáns Kristjánssonar “ Tímarit Máls og menningar . 1. tbl. 59. árg. bls 81

23 Þorsteinn Gylfason „ Er heimurinn að farast? “ Tímarit Máls og menningar . 3 tbl. 59. árg. bls 117.

24 Þorsteinn Gylfason „ Er heimurinn að farast? “ Tímarit Máls og menningar . 3 tbl. 59. árg. bls 118.

25 Þorsteinn Gylfason „ Er heimurinn að farast? “ Tímarit Máls og menningar . 3 tbl. 59. árg. bls 122.

26 Kristján Kristjánsson “Leiðinlegt er myrkrið” Tímarit Máls og menningar 4. tbl. 59. árg. bls 105-107

27 Mattías Viðar Sæmundsson “Flugur og fjöll” fyrsti hluti http://www.hi.is/~mattsam/flugur.htm

28 Kristján Kristjánsson. Mannkostir. Ritgerðir um siðfræði . Reykjavík 2002. bls. 219.