| Menntakerfi verður til
Sýn Guðmundar Finnbogasonar á uppfræðslu Íslendinga.
Inngangur:
Um aldamótin 1900 kom fram á sjónarsviðið ungur sálar- og heimspekingur að nafni Guðmundur Finnbogason. Hann skipulagði menntakerfi á Íslandi eftir rannsóknir á Norðurlöndunum og lagði þessar hugmyndir sínar fyrir Alþingi. En hvernig var þá staða menntamála á Íslandi fyrir þessar tillögur Guðmundar, af hverju réðst hann í þetta verk? Hvernig hljóðuðu tillögur hans? Hvað taldi hann mikilvægt að yrði kennt og hvernig vildi hann að það yrði staðið að því? Af hverju taldi hann aukna menntun mikilvæga? Var þáverandi fyrirkomulag ekki nægilegt? Hvernig hugði hann að greitt yrði fyrir kennslu, kennslugögn, húsnæði, kennaralaun og því um líkt? Átti það að liggja á herðum foreldranna, hreppanna eða jafnvel ríkisstjórnarinnar sjálfrar? Átti að setja einhver skilyrði um hverjir gætu kennt? Var nóg að vera sjálfmenntaður eða varð kennari að hafa lokið einhverju ákveðnu námi áður en hann gat hafið störf? Hvernig fór svo fyrir tillögum hans? Voru þær settar sem lög og ef svo er var þeim þá mikið breytt eða var byggt upp menntakerfi líkt því sem Guðmundur sá fyrir sér?
Ástand menntunar á Íslandi í lok 19. aldar:
Í upphafi 20. aldar var mikil þörf á löggjöf um menntamál Íslands. Í konungsbréfi frá 2. júlí 1790 var það fyrirskipað að bannað væri að ferma börn nema þau væru fulllæs og var eina lögskylda fræðsla barnanna kristinfræði og bóklestur. Skilyrði voru þá að börn gætu „skýrt og viðstöðulítið lesið hverja prentaða bók á máli landsins“. 1 Umræður voru á Alþingi um barnaskóla í Reykjavík 1847, 1853 og 1859 en að öðru leiti var ekki rætt þar um barnafræðslu fyrr en 1879. Þá var skipuð nefnd vegna frumvarpa um uppfræðslu barna og var eftir tillögum nefndarinnar sett „lög um uppfræðing barna í skrift og reikningi“ þann 9. janúar 1880. 2 Þá var ekkert tekið fram um æskilega færni hjá börnunum, annað en það að þau skyldu kunna skil á samlagningu, frádrætti, margföldun og deilingu, bæði í heilum tölum og tugabrotum. 3 Næstu ár komu fram margar tillögur að úrbótum og voru þær oft mjög metnaðargjarnar. Alltaf fór eins fyrir tillögunum, þeim iðulega hafnað, annað hvort af efri eða neðri deild þingsins, og var málið komið í hálfgerða sjálfheldu. Íslensk menntamál voru eftirbátar nágrannaríkjanna og ein þau verstu, ef ekki þau verstu, í Vestur-Evrópu. Þá ber það við að árið 1901 að Alþingi fær bréf með umsókn um styrk til kynningar á uppeldis- og menntamálum erlendis. Það sendi Guðmundur Finnbogason, þá nýkominn heim frá Kaupmannahöfn eftir að hafa tekið þar meistarapróf í sálar-og heimspeki. Alþingi tók máli hans vel, e.t.v. vegna sjálfheldunnar sem málið var komið í. Hann hlaut tveggja ára styrk „að því tilskildu, að hann eftir á leggi fram árangurinn af rannsóknum sínum og komi fram með ákveðnar tillögur um það fyrirkomulag á uppeldis- og menntamálum vorum, sem hann telur heppilegast.“ 4 Næsta eina og hálfa árið ferðast hann milli barnaskóla í Noregi, Svíþjóð og Danmörku auk þess sem hann les sig til um ástand og hætti skóla í öðrum löndum. Árið 1903 gaf hann svo út bókina Lýðmenntun og í formála hennar segir hann; „Í sumar mun ég að sjálfsögðu leggja tillögur mínar fyrir þingið ... En af því mér fannst það æskilegt að þjóðin í heild sinni gæti sem fyrst kynnt sér árangurinn af starfi mínu og kveðið upp dóm sinn, þá réðst ég í að rita bók þá er hér liggur fyrir.“ 5
Rökstuðningur Guðmundar fyrir menntun almennings:
Í Lýðmenntun byrjar Guðmundur á almennum kafla um menntun og rökstyður þar hví menntun sé æskileg. Hann byrjar á því að útskýra hve mikilvæg menntun sé fyrir sálarþroskann, klárlega undir áhrifum frá William James, brautryðjanda á sviði sálar- og heimspeki, og fyrsta sálarfræðingnum til að ræða um menntun í tengingu við sálarfræði. Guðmundur segir manninn hafa skynjanir til að greina heiminn í kring um, minni til að geyma skynjanirnar, ímyndunarafl til að mynda nýjar heildir, skynsemi sem sýni sig í eftirtekt, rökhugsun, rannsóknum og hæfileika til að komast að algildum sannindum. Þessir hlutir eru þó ekkert því í síðast kemur „ tilfinningin , sem gefur lífinu gildi, og án hennar væri allt „eyðilegt, myrkt og kalt“. Þegar skynjanir vorar, hugsanir og hugsjónir hræra strengi tilfinninganna, þá fyrst kemur rót á oss, þá losnar viljinn úr læðingi og knýr oss til athafna.“ 6 Guðmundur setur þessar staðhæfingar margar hverjar fram innan gæsalappa en þó hann taki ekki fram í hvern hann er að vitna má reikna með að það sé William James.
Guðmundur heldur svo áfram að segja að þetta séu nokkrar helstu gáfurnar sem náttúran hafi gefið manninum „til að berjast með til sigurs eða ósigurs á vígvelli tilverunnar.“ 7 Guðmundur hefði ekki getað tekið svo til orða mikið fyrr, enda skína hér í gegn hugmyndir Darwinista um náttúruval, að hinir hæfustu lifi af. Hér er Guðmundur samt kominn að meginrökum sínum með menntun og í hverju hún sé fólgin. Hann notar fálkann sem dæmi, og ef fálkinn hefði eitthvað svipað því og menntun ætti að vera fyrir mennina, þá hlyti sú „fálkun“ að snúast um að fálkinn yrði „svo fullkominn fálki sem frekast væri unnt og að sá fálki væri „sannfálkaður“ er hefði traustan og fagran fálkalíkama, hvöss fálkaaugu og fálkaþor, vel æfða og styrka vængi o.s.frv., og að hann væri því „fálkaðri“, því meiri yfirburði sem hann hefði yfir meðfálka sína í þessum efnum.“ 8 Þetta er það sem Guðmundur telur menntun eiga að gera fyrir manninn, gera hann sem hæfastan í öllu því sem gerir manninn að manni, eða það sem fyrr var upp talið; skynjanir, minni, ímyndunarafl, skynsemi og tilfinning. Hann telur að líkt og þjálfa megi upp vöðva sé hægt að þjálfa upp þessa andlegu hluta. Hann segir og mikilvægt að allir hlutar séu þjálfaðir jafnt því
að þegar um venjulegar vinnuvélar er að ræða, verður að vera visst samræmi meðal hinna einstöku parta vélarinnar, eigi hún að svara tilgangi sínum. Sé einn hlutinn of veikur í samanburði við hina, kemur fyrr eða síðar að því að hann bilar, og ekki þarf nema eitt hjól að vera í ólagi til að vélin sé ófær til að vinna það sem henni er ætlað. Alveg eins er um mannslíkamann og mannssálina. Til hvers að hafa stælta vöðva, séu lungun eyðilögð, til hvers er að hafa minnið fullt af því sem aðrir hafa sagt, ef vér kunnum ekki að mæla og meta hvor það er rétt eða rangt ... Menntunin getur ekki verið fólgin í einhliða æfingu vissra krafta, hún verður að efla manneðlið í heild sinni. 9
Hvernig efla skuli manneðlið:
Til þess að efla allar hliðar manneðlisins taldi Guðmundur að kenna þyrfti móðurmál, sögu, landafræði, náttúrufræði, reikning, teikningu, handavinnu, leikfimi og íþróttir, söng og loks kristindómsfræðslu. Með því að vinna á öllum þessum sviðum taldi hann að flest öll svið manneðlisins eflist.
Samkvæmt því sem Guðmundur fullyrðir í Lýðmenntun er móðurmálið nauðsynlegt hverjum manni að kunna því það, hvort sem það er „talað eða ritað, er helsti hugmiðill vor; ... Það er aðalskilyrðið til þess að vér getum lært af örðum og miðlað þeim af þekkingu vorri“. 10 Kunnátta málsins felst í að skilja talað og ritað mál og geta talað og ritað það sjálfur. Í móðurmálskennslu er nauðsynlegt að kenna lestur þannig að fólk geti skilið hvað það les, enda getur sama orðið þýtt marga mismunandi hluti. Við kennslu móðurmálsins þarf því að láta fólk lesa og er hægt að nota það til að kenna ýmiskonar grunn í öllum fræðigreinum en setja það þannig fram að það haldi áhuga nemandans og þarf því að leggja mikið við í hönnun góðrar lesbókar en „[n]æst góðum kennara er hún mikilvægasta skilyrðið fyrir góðum framförum og hollum þroska barnssálarinnar“. 11
Sagan er einnig mikilvæg því „[a]llt sem er, lifir og hrærist á sér rætur í skauti liðins tíma. Til þess að skilja nútímann ... er því nauðsynlegt að sjá út yfir takmörk líðandi stundar.“ 12 Sagan getur haft menntandi áhrif en Guðmundur vill þó ekki sjá „hinar þurru, andlausu beinagrindur“ sem lögð hafði verið áhersla á í skólum landsins, þar sem rennt var yfir yfirlit sögunnar og þulin upp ártöl, kóngaraðir og nafnaskrár. Ekki er hægt að fá góðar hugmyndir um persónur og atburði með lestri yfirlita, „[e]igi sagan að hafa menntandi áhrif ... verður hún að leiða fram sannar og skýrar myndir af mannlífinu í því landi og á því tímabili sem um er að ræða,“ 13sýna hugsanagang, venjur, klæðnað o.s.frv. Barnaskólar ná þó varla að kenna meira en ættjarðarsöguna en hún á að hjálpa fólki að skilja þjóðina og samtímann betur.
Landafræði er góð námsgrein til að kenna í barnaskólum vegna þess hve víðtæk hún er, en í henni er drepið niður í jarðfræði og jafnvel stjarneðlisfræði, hún lýsir landslagi og skoðar grannt búsetu mannanna á jörðinni, hún lýtur á dreifingu mannsins, kynstofna hans, atvinnuvegi, lifnaðarhætti, trúarbrögð, listir o.s.frv. Landafræðin er reyndar það víðtæk að ekki er möguleiki að kenna hana alla í lýðskólum. Hún skarast líka á við aðrar fræðigreinar, eins og sögu eða náttúrufræði og því þarf að skipuleggja vel hvað á að kenna hvar. Guðmundur telur því mikilvægt að leggja áherslu á lestur og teikningu landakorta, sem gefi nemendunum ljósari mynd af löndum og þá jafnvel gott að láta þá skoða kort af landslagi sem þeir þekkja, að minnsta kosti til að byrja með, svo að þeir öðlist betri skilning á kortunum.
Náttúrufræðin er að mati Guðmundar sú grein sem er Íslendingum hvað mikilvægust, „náttúruþekking veitir oss vald yfir náttúruöflunum, kennir oss að taka þau í þjónustu vora.“ 14 Nýting náttúruaflanna sparar vinnuafl og getur, að því er Guðmundur telur, lyft þjóðum á hærra menningarstig. Rannsóknir á lögum náttúrunnar auka skarpskyggni, náttúrfræðin kennir og að leita að eðlilegum skýringu á hlutum, og „er hún hið bitrasta vopn gegn allri heimskulegri hjátrú og hindurvitnum.“ 15 Eins og með flestar aðrar greinar eru náttúrufræðin svo yfirgripsmikil að aldrei er hægt að kenna hana alla og því þurfa skólarnir að velja hvað kenna skal, en það sem kennt er þarf að miða að því að auka andlegan þroska nemandans og gefa honum nytsamlega þekkingu á náttúrunni, sem og að nemandinn læri sjálfur að rannsaka sem flestar hliðar náttúrunnar.
Reikningskunnátta er hverjum manni lífsnauðsyn, allir nota reikning dags daglega og eru not reikningskennslu því greinileg, „en hér við bætist, að fáar námsgreinar eru betur lagaðar til að uppala ljósan skilning og sjálfstæða hugsun en einmitt reikningurinn“. 16 Þá verður þó að varast kennslu sem kennir nemendum að reikna en skýrir ekki hví ákveðnum aðferðum sé beitt, því „skynlaus reikningskunnátta er þýðingarlaus í daglegu lífi.“ 17 Mikilvægt er að æfa hugarreikning jafnhliða skriflegum reikningi þar sem það æfir hugann meira, þar að auki ættu öll reikningsdæmi að vera tekinn beint úr daglegu lífi nemendanna svo þeir geti tengt sig betur við námið og eykst þá áhugi. Börn ættu að fá það mikla æfingu í reikning að þau geti notað fjórar hinar helstu reikningsgreinar í heilum tölum og brotum við að leysa úr algengustu dæmum sem fyrir koma í daglegu lífi, sem og að læra aðalatriði flatarmáls- og rúmmálsfræðanna. 18
Teikning er mikilvæg því hún eykur fagurfræðilegt skyn nemandans, eykur eftirtekt og bætir rúmskyn. Því til viðbótar æfir hún samband hugar og hreyfingar. Svipaðar ástæður eru fyrir handavinnukennslu, en hún er einnig gangleg fyrir framtíð fólks sem lærir þar viðhald ýmiskonar, sem getur sparað því pening í framtíðinni.
Leikfimi og íþróttir ættu allir að leggja stund á því heilsusamleg hreyfing gerir líkamann „hraustan, sterkan, fiman og fagran, svo að hann verði sem fullkomnast verkfæri sálarinnar.“ 19
Söngur er annað sem Guðmundur vill kenna í skólum því, eins og hann hefur eftir kennara frá Stokkhólmi, þá hefur reynslan sýnt „að þessi söngur glæðir áhugann á náminu, eykur orðaforðann, veitir yndi og tilbreyting og styrkir jafnframt leiknina í því að beita málinu sem líkast því er tíðkast í átthögum þess“. 20
Síðast en ekki síst telur Guðmundur að kenna beri kristindómsfræðslu. Hann segir að þó að hún sé ekki kennd allstaðar og oft sé deilt um hvort beri að kenna hana í opinberum skólum þá sé ekki margt á móti því að það sé gert á Íslandi þar sem rökin gegn henni eigi ekki við hér. „Hjá oss er engin barátta milli ríkis og kirkju; prestastétt vor er frjálslynd, og henni hefur að mestu verið að þakka sú alþýðumenntun, sem þó hefur verið og er á Íslandi.“ Og þó trúarskoðanir séu misjafnar á milli manna hér eins og annarsstaðar eru nærri allir meðlimir ríkiskirkjunnar. 21 Hann vill þó að kennsluaðferðinni, sem snúist hefur um utanbókalærdóm á „barnalærdómskverinu“ og stöku biblíusögum, verði breytt. Hún eigi að vekja yndi og áhuga, „[h]jarta barnanna lifnar ekki af þurrum trúarlærdómum; torskilleiki þeirra veldur efasemdum og verður vantrúarefni.“ 22
Hvað kennslu erlendra tungumála varðar eru mörg góð rök með henni en Guðmundur telur óráðlegt að kenna þau í lýðskólum, kennslusviðið sé nógu vítt fyrir, auk þess sem kennsla erlendra mála í kennaraskólanum yrði takmörkuð og kennarar því varla færir um að kenna þau vel. „Og slæm kennsla í útlendu máli er skaðleg, því hún festir vana, illan framburð o.s.frv., sem er erfitt að losna við síðar.“ 23 Þar að auki segir hann fæstar þjóðir kenna erlend mál, nema þær er heyri undir vald stærri þjóðar. Æskilegt er þó að kenna dönsku þar sem það er hægt án þess að draga úr kennslu skyldugreina.
Með þessum áherslum taldi Guðmundur að náð væri nógu víðtækri æfingu fyrir börn landsins til að þroska öll svið þeirra mannlega eðlis og gera þau þannig færari til lífs í síbreytilegu og æ alþjóðavæddara Íslandi. Þessi æfing ætti að hjálpa íslenskum börnum að koma Íslandi á æðra menningarstig og hjálpa því að draga á nágrannaríki sín, svo Ísland verði ekki lengur eftirbátur í Evrópsku samfélagi.
Skólakerfið:
Í augum Guðmundar var enginn vafi á „að skólar væru nauðsynlegir, af því að foreldrarnir gætu ekki sjálfir í heimahúsum veitt börnum sínum alla þá menntun sem þau þurfa til að verða að nýtum mönnum.“ 24 En einn almennur skóli er heldur ekki nóg, í raun eru tvær megintegundir skóla, almennir menntaskólar og sérmenntunarskólar. Í almennu menntaskólunum, lýðskólum, gagnfræðiskólum o.s.frv., eru markmiðin að efla allar gáfur nemenda í réttum hlutföllum hverja við aðra. Í sérmenntunarskólum, sjómannaskólum, iðnskólum, kennaraskólum o.s.frv., er aftur á móti unnið að því að veita þekkingu og leikni á ákveðnu sviði og búa nemendur þannig undir sérstök störf. Almennu skólunum er yfirleitt skipt í þrjár deildir, lágskóla, miðskóla og háskóla, þó að í íslensku máli eigi háskóli yfirleitt við um annað. Lágskólinn er fyrir 6-7 ára til 14 ára og fyrir alla, því oft nefndur lýðskóli. „Miðskólinn og háskólinn (hinn lærði skóli) byggja síðan ofan á þann grundvöll er lýðskólinn leggur.“ 25 Sérskólarnir eru svo byggðir ofan á hið almenna menntakerfi, þeir sem ætla í lagaskóla, læknaskóla eða álíka verða að hafa lokið námi við lærða skólann, þeir sem stefna á búnaðarskóla, sjómannaskóla o.s.frv. geta farið að lýð- eða miðskóla loknum.
Þegar að því kom hver skyldi bera kostnað menntunar barna sagði Guðmundur; „sú skylda hvílir fyrst og fremst á foreldrunum ... Geti foreldrarnir ekki leyst þetta skylduverk af höndum, verður þjóðfélagið að hlaupa undir bagga.“ 26 Hann taldi mikilvægt vera að þjóðfélagið skyldi ekki láta sér standa á sama um menntun almennings því framtíð þess væri undir henni komin, hún auki hagsæld þjóðarinnar. Þannig rökstyður hann þátttöku þess í kostnaðinum, ef foreldrar ráði ekki við það.
Við uppbyggingu skóla er sjálfsagt að hrepparnir sjái um það, sama hvernig þeir afla fjár til þess. Hreppar standa hins vegar misvel að vígi og verða sterkari hreppar því að hjálpa hinum veikari við uppbygginguna. Landsjóður ætti einnig að sjá um hluta kostnaðar, viðhaldi bygginga, kennsluáhöld, kennaralaun o.s.frv. Kostnaður byggingar skólahúsa er líka dágóður þröskuldur fyrir hreppa og því sjálfsagt að landsjóður hjálpi þeim yfir hann. Hvað staðsetningu skóla varðar þarf að rannsaka náið og reyna að koma upp heimangönguskóla. Í Noregi eru mörg börn sem ferðist meira en 3 km daglega, í Finnlandi eru lög um að vegalengd til skólar megi að jafnaði ekki yfirstíga 5 km. Það er þó ekki viðkomandi að koma allstaðar upp heimangönguskólum og verður því að stofnsetja heimavistarskóla. Þar sem báðar skólastofnanir eru ófærar verður að notast við farskóla þó slík kennsla yrði aldrei jafn góð.
Skólarnir ættu að vera samskólar, drengir og stúlkur saman, siðferði þeirra er ekkert hættara í skólum en á heimilunum þar sem þau búa saman eða í danssalnum eða vinnu. Í raun telur Guðmundur að sundurstíun barnanna hafi frekar vond áhrif á siðferðið. Hún verði til þess að drengir og stúlkur verði forvitnari og fái ranghugmyndir um hitt kynið. Þar að auki eru samskólar óhlutdrægir, veita báðum kynjum sama tækifærir til menntunar og þeir eru þess fyrir utan mun ódýrari en hin valmöguleikinn. 27
Guðmundur telur æskilegt að hver lýðskóli fyrir sig hafi bókasafn með ýmsum góðum bókmenntaverkum, orðabókum alfræðibókum o.fl. Þetta sé mikilvægt kennsluáhald fyrir börnin, og fræði þau á þeim sviðum sem þau hneigjast undir. Einnig myndu bókasöfnin nýtast fyrir fólkið í kring. 28
Hvað almenn námsáhöld varðar má rökstyðja að þau ættu að vera ókeypis öllum. Það létti byrði fátækra og tryggir að allir nemendur hafi öll námsáhöld, sem annars væri ekki tryggt. Aftur á móti þurfa efnaðir ekki styrk fyrir námsáhöldunum og búast má við að ef einstaklingar kaupa sín eigin áhöld fari þeir betur með þau en annars. „Eðlilegast virðist að haga þessu eftir efnahag foreldranna, og að stjórnin hins vegar hlutist til um, að námsbækur og önnur nauðsynleg námsáhöld fáist við svo vægu verði sem unnt er.“ 29
Kennarar:
Kennarastarfið er það mikilvægasta í mannfélaginu og ætti því að vanda undirbúning þess vel. Það þarf líka að vera vel launað svo hæft fólk sæki heldur í það. Óréttlátt er að konur fái lægri laun en karlar en meðan svo er ástands í öðrum störfum verður svo að vera í kennarastöðunni líka því annars myndu konur flykkjast í allar kennarastöður, jafnvel þær sem ekki hefðu áhuga á að vera kennarar og það myndi bitna á kennslunni.
Kennarar verða að búa yfir tvennskonar hæfileikum, „að kunna það sem kenna á og að kunna að kenna öðrum það.“ 30 Kennaraskóla þarf því að setja á laggirnar þar sem kennaraefnin læra námsefnin með sem líkastri aðferð og þeirri sem þau eiga síðar að nota. Þau þurfa og að læra kennslufræði sem fjallar um hvernig samþýða skuli námsefnið við sál nemandans. Kennslufræðin setur fram þær reglur er kennslulistin snýst um, en kennslulist er eingöngu hægt að æfa með iðkun. 31
Guðmundur leggur til að skólatíminn sé þrjú ár, en þar sem það myndi þýða tuttugu ára tímabil sem tæki að fullmanna kennarastöður landsins, þá leggur hann til að boðið væri upp á eins árs nám fyrir farandkennara. Hann telur æskilegan skólatíma frá 1. október til 30. júní, líkt og tíðkist í lærða skólanum. 32
Setning fræðslulaga:
Eftir útgáfu Lýðmenntunar, sumarið 1903, skilaði Guðumundur svo af sér skýrslu til Alþingis og nefnir þar fimm atriði sem bráðnauðsynlega verði að bæta, það er að fá þriggja ára kennaraskóla í Reykjavík, koma á skólastjórn, setja skilyrði um styrkveitingar landsjóðs til skóla, verja fjármunum til gerðar kennslubóka sem og til rannsókna á undirbúningi fyrir menntamál. Eftir töluverðar umræður var aðeins síðasta tillagan samþykkt og var Guðmundi veittur styrkur til þess að kanna ástand menntunar á Íslandi og „undirbúa rækilega lýðskólamálið undir næsta þing og koma fram með ýtarlegar tillögur um hvernig alþýðufræðslunni verði best og haganlegast fyrir komið“. 33 Hann safnaði að sér skýrslum um barna- og unglingafræðslu landsins og ferðaðist um það mest allt, hlýddi á kennslu og skoðaði aðstöðu. Árið 1905 gaf hann svo út „Skýrslu um fræðslu barna og unglinga veturinn 1903-1904“ og sama ár skrifaði hann „Frumvarp til laga um fræðslu barna, með ástæðum og athugasemdum“. Þar segir Guðmundur kröfurnar til nemenda í konungsbréfinu 1790 og lögunum 1880 of litlar en því til viðbótar segir hann heimilisfræðsluna verr stadda en fyrr vegna fækkunar á heimilum, farkennarar séu oft vanhæfir, kennaramenntun í lamasessi, laun þeirra of lág og að aðhald og eftirlit hins opinberra sé ábótavant og úr þessu átti frumvarpið að bæta. Í því var að finna tvískipta fræðslu, að heimilin myndu sjá um hana fyrir 7-10 ára börn en skólar eða farkennarar á 10-14 ára börn, en þeim var skylt að sækja skóla. Um kröfur til barnanna segir í frumvarpinu að 10 ára börn skuli hafa nokkra leikni í lestri og skrift en að 14 ára börn skuli geta lesið „móðurmálið skýrt og áheyranlega og geta sagt munnlega frá því sem það les um; það skal og geta gjört skriflega grein fyrir efni sem það þekkir vel, nokkurn veginn ritvillulaust og mállýtalaust“. 34 Þessu til viðbótar skuli 14 ára börn kunna utanbókar nokkur íslensk kvæði og þekkja helstu skáld landsin, það skal kunna að skrifa læsilega sem og fjórar helstu greinar reiknings, þekkja helstu atriði biblíusagna, kunna að nota landabréf og þekkja nokkuð náttúru landsins og atvinnugreinar, sem og að þekkja legu helstu landa Norðurálfu og kunna skil á heimsálfunum öllum. Þá kemur fram að próf skuli vera fyrir 10-14 ára börn á hverju vori, að skólanefnd skuli komið upp í hverjum kaupstað eða hreppi. Þá segir og að laun farkennara skuli að lámarki vera 6 krónur á viku, en fyrir kennara í fastaskólum 12 krónur, að aðalkennara undanskyldum, sem skyldi hafa 18 krónur. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir sama skólakerfi og lýst var í Lýðmenntun, það er heimangönguskólum, heimavistarskólum og farskólum. Loks segir að hjá stjórnarráði skuli vera umsjónarmaður sem hafi yfirstjórn yfir fræðslumálum og hafi eftirlit með lýðskólum, framhaldsskólum og kennaraskólum. 35
„Stjórnarráðið féllst á frumvarpið í öllum atriðum og lagði því fyrir þingið 1905 nokkurn veginn samhljóða frv.“ 36 Kröfur til 10 ára barna voru auknar svo að þau skildu vera nokkurn veginn fulllæs og skrifandi. Kröfur til 14 ára barna voru þær sömu að því undanskyldu að þau skyldu þekkja helstu menn þjóðar, ekki bara helstu skáld og einnig hafa þá þekkingu á kristindómi sem krafist var fyrir fermingu í stað nokkurra aðalatriða biblíusagnanna sem Guðmundur hafði krafist. Ákvæðin um próf voru hert lítillega sem og reglur um rétt til styrks frá landssjóði. Ákvæðin um skipun skólanefndar voru önnur enn í frumvarpinu líkt og ákvæðin um fræðslunefndir og loks voru laun fræðslumálastjóra hækkuð úr 2500 kr. í frumvarpi Guðmundar, upp í 3000 kr. 37
Frumvarpið var svo lagt fyrir efri deild þingsins sem lagði það fyrir fimm manna nefnd sem samþykkti það að flest öllu leiti nema því að það vildi fella niður kaflann um skólaskyldu, kaflann sem Guðmundur taldi mestu skipta. Þessar breytingartillögur voru samþykktar í efri deild og frumvarpið sent aftur í neðri deild. Þar var umræðunni frestað til næsta þings, sem var 1907. Þá lagði neðri deild fyrir frumvarpið frá 1905, svo til óbreytt en aftur stoppaði það í efri deild á skólaskyldunni sem sagði það „hið mesta óráð að lögbjóða skólaskyldu annars staðar en þar, sem vísa má börnunum á sæmilegan fastan skóla, er veiti þeim að minnsta kosti 6 mánaða fræðslu á ári.“ 38 Á endanum var samþykkt að lögleiða skólaskyldu þar sem slík aðstæða væri fyrir hendi en hafa fræðslusamþykktir annars staðar en í raun var ekki mikill meginmunur á farskólum Guðmundar og fræðslusamþykktunum sem lögleiddar voru.
Guðmundur vonaðist til að verða fræðslumálastjóri og hugðist leggja menntamál Íslands fyrir sig sem aðalstarf en þegar starfinu var útbýtað fór það til Jóns Þórarinssonar, skólastjóra í Flensborg og mágs Hannesar Hafsteins. Þetta olli Guðmundi miklum vonbrigðum og mun hann sjálfur hafa sagt; „Ég ætlaði mér að verða mikill nytjamaður íslenskum menntamálum, en talaði því starfi af mér“. 39 Hér er Guðmundur án efa að vísa í deiluna um símamálið þar sem hann tók afstöðu með Valtýingum og vann sér inn óvild meðal stjórnarinnar og þá sér í laga Hannesar Hafsteins sem vildi nú ekki lengur starfa með honum. 40
Afskiptum Guðmundar af menntamálum landsins var ekki lokið, hann varð til dæmis Háskólakennari og var einnig fengin til að leggja fram drög að stofnun Verslunarskóla, þó hugmyndum hans þar hafi ekki verið fylgt, til að nefna nokkuð, en afskipti hans urðu ekki jafn mikil og Guðmundur hafði sjálfur vonast til og dreifðist athygli hans á mörg svið; „[b]ókmenntir, stjórnmál, heimspeki, félagsvísindi, menning, verkmenning, saga, siðfræði, skipulagsmál, fagurfræði, uppeldis- og kennslumál, málhreinsun, orðasmíð, vinnuvísindi, myndlist, tónlist, kveðskapur; um allt þetta fjallaði Guðmundur og meira til.“ Hann hefur meira að segja af nokkrum verið nefndur síðasti alfræðingur Íslands. 41
Niðurstöður:
Staða menntamála á Íslandi var augljóslega ekki góð áður en tillögur Guðmundar komu fram, einungis lá fyrir krafa um almenna lestrarkunnáttu og ákveðinn utanbókarlærdóm í kristnum fræðum. Íslensk menntamál voru því langt á eftir öðrum Vestur-Evrópulöndum, jafnvel mörgum öldum á eftir. Því var mikil þörf á úrbótum en þar sem málið var í sjálfheldu á þingi var aðkoma Guðmundar, utanaðkomandi manns, eins og himnasending. Guðmundur taldi aukna menntun gífurlega mikilvæga fyrir sálarþroskann og að styrkja þurfi öll svið mannlegs eðlis til að gera Íslendinga sem hæfasta til að lifa af. Hann vildi að stofnaðir yrðu almennir skólar um allt land fyrir 7-14 ára börn og þar yrði kennt móðurmálið, sem og sögu, landafræði, náttúrufræði, reikning, teikningu, handavinnu, leikfimi og íþróttir, söng og kristindómsfræðslu. Með áherslu á þessi svið taldi hann öll svið mannseðlisins dekkuð nægilega.
Skólunum vildi Guðmundur haga þannig að í þá væri heimangengt en þar sem því væri ekki við komið yrði að koma á fót heimavistarskólum. Þar sem það yrði ekki hægt yrði að notast við farskóla, þó þeir væru mun verri kostur að hans mati. Hann taldi sjálfsagt að landsstjórn myndi styrkja hreppi í uppbyggingu skóla og greiða niður kennslugögn og kennaralaun. Foreldrar sem ráð hefðu til ættu þó að kosta börn sín í nám en stjórnvöld að hjálpa þeim sem ekki höfðu tök á því. Skólarnir áttu að vera reknir af hreppunum en landsstjórn átti að hafa sögn í máli þar sem hún styrkti þá. Kennara vildi Guðmundur hafa vel menntaða og lagði því til að stofnaður yrði kennaraskóli sem tæki 3 ár og þar lærðu kennaraefni þau fög er kenna ætti í lýðskólunum sem og kennaralistina sjálfa, eða þann hæfileika að kenna öðrum.
Frumvarpið sem Guðmundur setti svo fram 1905 var að mestu vel tekið að undanskildum kaflanum er Guðmundur taldi mikilvægastan, skólaskyldukaflanum. Sá kafli olli deilum og tafði setningu laga. Á endanum var frumvarpið samþykkt með þeim breytingum að skólaskylda var lögleidd þar sem aðstæður voru til en fræðslusamþykktir lögleiddar annars staðar. Að öðru leiti varð sýn Guðmundar að mestu að lögum og lagði hann því grunninn að því menntakerfi er Íslendingar búa við enn þann dag í dag.
Heimildarskrá:
Alþingistíðindi 1901 . C Þingskjölin. Reykjavík 1901.
Guðmundur Finnbogason: „Alþingi og menntamálin.“ Saga Alþingis V. bindi. Reykjavík 1956.
Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Hugleiðingar og tillögur . Heimildarrit í íslenskri uppeldis- og skólasögu. 1. bindi. Ritstjóri Loftur Guttormsson. Reykjavík 1994.
Guðmundur Finnbogason: Skýrsla um fræðslu barna og unglinga veturinn 1903-1904 . Reykjavík 1905.
Hugur ræður hálfri sjón . Um fræðastörf Dr. Guðmundar Finnbogasonar . Ritstjóri Jóhann Hauksson. Reykjavík 1997.
Jörgen Pind: Frá sál til sálar . Ævi og verk Guðmundar Finnbogasonar sálfræðings . [Reykjavík] 2006.
1. Jörgen Pind: Frá sál til sálar . Bls. 175.
2. Guðmundur Finnbogason: „Alþingi og menntamálin.“ Saga Alþingis V. bindi. Bls. 97-8.
3. Jörgen Pind: Frá sál til sálar . Bls. 176.
4. Alþingistíðindi 1901 . C Þingskjölin. Bls. 429.
5. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 23.
6. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 30.
7. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 30-1.
8. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 31.
9. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 32.
10. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 68.
11. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 73.
12. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 78.
13. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 80.
14. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 86.
15. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 88.
16. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 91.
17. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 92.
18. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 94.
19. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 106.
20. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 114.
21. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 116.
22. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 118.
23. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 141.
24. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 130.
25. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 129.
26. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 130.
27. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 152-3.
28. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 166-7.
29. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 161.
30. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 190.
31. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 190-1.
32. Guðmundur Finnbogason: Lýðmenntun . Bls. 193.
33. Jörgen Pind: Frá sál til sálar . Bls. 214.
34. Jörgen Pind: Frá sál til sálar . Bls. 224.
35. Jörgen Pind: Frá sál til sálar . Bls. 224-5.
36. Guðmundur Finnbogason: „Alþingi og menntamálin.“ Saga Alþingis V. bindi. Bls. 106.
37. Guðmundur Finnbogason: „Alþingi og menntamálin.“ Saga Alþingis V. bindi. Bls. 108.
38. Guðmundur Finnbogason: „Alþingi og menntamálin.“ Saga Alþingis V. bindi. Bls. 107.
39. Hugur ræður hálfri sjón . Bls. 20.
40. Jörgen Pind: Frá sál til sálar . Bls. 227-33
41. Hugur ræður hálfri sjón . Bls. 11 |