Fyrstu fjórir Kalífarnir:

Þegar Múhameð féll óvænt frá árið 632 e.kr. eða árið 10 að islömsku tímatali stóð hið nýja stórveldi islams frammi fyrir miklum vanda sem ber að gæta hjá múslimum enn þann dag í dag, velja þurfti nýjan leiðtoga. Aldrei hafði ríki í líkingu við þetta orðið til þar sem trúin var hornsteinn alls í stað þjóðernis eða konungsvalds. Engar reglur eru í islam um hvernig velja skildi leiðtoga. Múhameð átti auðvitað engan eftirmann í spámennsku þar sem hann var seinasti spámaðurinn en hann hafði líka verið stjórnandi samfélagsins og þar þurfti að velja nýjan mann í verkið. Þar sem að einkasonur Múhameðs hafði látist ungur að aldri töldu flestir að Ali, tengdasonur hans yrði næsti leiðtoginn. Ali hafði staðið við hlið Múhameðs og var sérlega trúhneigin, einörður, alvörugefinn og heiðarlegur auk þess sem Múhameð hafði mikið álit á honum. Þannig fór þó ekki. Maður að nafni Umar, sem staðið hafði nærri Múhameð, safnaði saman nokkrum mönnum sem saman völdu næsta leiðtogan Abu Bakr, tengdaföður Múhameðs og náinn samstarfsmann og einn af fyrstu fylgismönnum islams. Það “vildi svo til” að hann var einmitt að Quarishi valdaættinni sem hafði ráðið ríkjum áður en Múhameð komst til valda. Abu Bakr var mun meiri heimsstefnusinni en Ali og mun minni trúmaður sem gæti hafa ráðið einhverju um að hann var valinn. En deila kom upp um hvað réði því að hann varð fyrir valinu og afhverju réðu þeir valinu sem það gerðu. Þarna byrjaði klofningur islam í sunni múslima (þýðir hefðinn eða hinn troðni vegur) og shia múslima (sem þýðir fylgismenn, upprunanlega Shi'at Ali sem þýðir fylgismenn Ali) að gera vart við sig og enn er rígur milli þessara tveggja stefna islams.

Abu Bakr naut þó ekki lengi við þar sem hann lést tveimur árum seinna. Þá hafði hann þó tilnefnt eftirmann sinn í samráði við Quarishi-ættina. Það var Umar, sá sami og skipað hafði nefndina, sem var sérlega hæfur leiðtogi og trúrækinn. Hann fékk titilinn kalífi (stjórnandi í umboði guðs), sem Abu Bakr hafði reyndar líka notað, og hélst sá titill meira og minna í notkun til ársins 1924 þegar Mústafa Kemal Atatürk lýsti kalífdóminn fallin úr gildi. Reyndar eru allir menn kalífar samkvæmt kóraninumen þó skildi umma (samfélag múslima), sem átti að vera eitt og alþjóðlegt, aðeins hafa einn leiðtoga sem átti að vera valinn af umma þó ekkert stæði um hvernig það skildi gert. Kalífi átti ekki að vera trúarleiðtogi en engu að síður átti hann að stjórna í samræmi við islamska trú og því hlaut hann að vera trúmaður sem þekkti lög islams.

Umar var mikill heimsvaldasinni og frækin herstjóri og á þeim tíu árum sem hann ríkti lagði hann Sassanid veldið (Persíu og Írak) undir múslima og vann Sýrland, Palestínu og Egyptaland frá Býsansveldinu. Um leið var lagður grunnur að alþjóðaverslun og menningarsamskiptum sem skiptu stæðstum hluta heimsins mestu máli þar til hóf nýlendusókn sína um þúsund árum seinna. Þegar Umar lést árið 644 e.kr. 22 að íslömsku tímatali, eftir að perskneskur fangi hafði veitt honum stungusár, kom saman nefnd sem Umar hafði skipað og bauð Ali kalífadóminn með því skilyrði að hann stjórnaði í anda Umars og Abu Bakr, væntanlega vegna ótta um að Ali yrði strangari trúmaður með minni áherslu á veraldlega hagsmuni, þó var Umar með ströngustu trúmönnum. Ali neitaði þessum skilyrðum og í hans stað var skipaður Uthman, tengdarsonur Múhameðs, af hinni auðugu Umayad ætti í Mekka. Og þrátt fyrir að Uthmann hafi snúist til islam á undan ættmönnum sínum var táknmynd margs þess sem Ali barðist á móti, þ.e. efnishyggju og heimsvaldastefnu og óttuðsust Ali og fylgismenn hans, sem litu á veldi múslima fyrst og fremst sem ríki guðs á jörðu, síaukin áhrif heimsvaldasinna í ríkinu. Uamayad ættin hafði leitt andstöðu gegn Múhameðí Mekka og snérist ekki til islamskrar trúar fyrr en Múhameð hafði tekið borgina.

Hins vegar fórst Uthman stjórnin misvel úr hendi þar sem ríkið hafði þanist út hraðar en skipulag þess leifði og margt af því sem Umar hafði haldið í skefjum fór nú úrskeiðis. Ágreininsmál var til að mynda um hvernig skipta skildi auð þeim sem safnaðist upp í Mekka og Medínu, einnig fóru menn frá þessum tveim borgum að flytjast á hin nýunnu svæði, ekki síst þar sem nú er Írak, og gerast þar yfirstétt í óþökk þeirra sem þar bjuggu fyrir. Einnig kom upp óánægja meðal hermanna um skiptingu ránsfengs og gæði í sigruðu lönunum, einkanlega í Egyptalandi. Enn annað ágreiningsefnið var síaukin hagur Uamyad ættarinnar, sem Uthmann þótti hygla umfram það sem margir vildu þola. Og loks árið 656 e.kr. 34 að islömsku tímatali myrtu óánægðir hermenn Uthmann vegna ósættar við skiptingu ránsfengs. Uppreisnarmennirnir og forystumenn í Medínu voru á eitt sáttir um að Ali skyldi nú verða kalífi. Á valdaárum Uthmans hafði heimsveldið haldið áfram að stækka og náði austur að því sem nú eru vestari landamæri Pakistans, til Afganistans og allt upp til syðsta hluta Kaspíahafs auk þess sem hann lögfesti texta kóransins.

Þegar Ali komst til valda þurfti hann að flytja til borgarinnar Kufa í Mesópótamíu þar sem hann átti marga fylgismenn vegna síaukinar andstöðu gegn honum, þá sér í lagi í Mekka og þaðan sem krafist var að hann myndi fordæma morðið á Uthman. Ali, sem var að engu leiti viðriðin við það, neitaði engu að síður að fordæma það. Þetta ásamt öðru leiddi til þess að mikill her, sem var leiddur af Muawijja sem Uthman hafði gert landstjóra yfir Sýrlandi og Ajsja, ekkja Múhameðs fylgdi, var safnaður til höfuðs honum og kom til bardaga við borgina Basra þar sem nú er Írak. Fylgismenn Alis sigruðu en þess naut ei lengi við. Leiðtogar Umayad ættarinnar neituðu að fylgja honum og sendi Ali því her til Damaskus, þar sem þeir héldu til. Bardagi hófst og var her Alis að sigra þegar að andstæðingar hans báðust gerðardóms. Gerðin tók mánuði í gerð og flestum að óvörum féll hún Ali í óhag. Var þar um að ræða túlkun á kóraninum og gat Ali ómögulega sæst á dóminn. Úr þessu varð deila þar sem forystumenn í Egyptalandi og Sýrlandi tóku afstöðu með Umayad ættinni og þeim sem hún tilnefndi nýjan kalífa. Alí hélt völdum þar sem nú er Írak. Ali féll svo fyrir höndum liðhlaupa árið 661 e.kr. 39 að islömsku tímatali, aðeins fimm árum eftir að hann var útnefndur kalífi. Ali var síðasti samferðamaður Múhameðs til að gegna embætti kalífa auk þess að vera síðasti kalífinn sem hafði eitthvert trúarlegt kennivald, þrátt fyrir að það hafi verið takmarkað. Að Ali fráföllnum tók Muawiyu, fulltrúi Umayad ættarinnar við völdum, slægur stjórnmálamaður en af eingum talinn sérstakur trúmaður. Hassan, sonur Alis, lést svo stuttu seinna, og er talið að honum hafi verið byrlað eitur. Hinn sonur Alis, Hussein, dó píslarvættisdauða í vonlausum bardaga við Muawiyu við borgina Kabala ásamt barnungum syni sínum. Sá atburður en enn sviðsettur í helgileikjum shia múslima og er meginatriði í sögulegum tilvísunum þeirra.

Með valdatöku Umayad ættarinnar breyttist kalífadómurinn og um leið meðferð pólitísks valds. Á valdaárum Umayad ættar gekk kalífadómur í arf frá föður til sonar sem að var vitanlega gagnrýnt þar sem það gengur greinilega í bága við það sem kóraninn boðar. Þetta var þó varið með því að það spornaði við sundrung sem annars myndi myndast þegar mismunandi hópar sóttust eftir völdum. Þeir sátu að völdum í Damaskus. Þeim var svo steypt af stóli árið 750, þá sér í lagi vegna áróðus shia múslima. Þrátt fyrir það komst engin niðji Múhameðs til valda, heldur Abúl Abbas, afkomandi Abú Talibs, föður Alis. Með honum byrjaði veldi Abbasída sem ríktu til miðrar 13. aldar þegar Mongólar réðust inn. Abbasídar stjórnuðu í anda austurlenskra stórvelda, sér í lagi Persaveldi, og fluttu höfuðborgina til Bagdad. Umma var farið að liðast í sundur og tók Abd al Rahman af Umayad ætt upp á því að flýja til Spánar og gerast sjálfstæður kalífi þar og sat í Cordóba. Svipaða sögu var að segja bæði í Afríku og Asíu. Nú eftir fall Abbasída var nærsta stórveldi islam Ottómanveldið eða Tyrkjaveldið. Því var stjórnað af soldánum sem töldu sig réttborna kalífa og var það viðurkennt af flestum sunnitum sem álitu kalífdómin tákn sem sameinaði alla trúaða í anda. Því mar það mikið áfall fyrir þá þegar eins og fyrr segir Mústafa Kemal Atatürk lýsti hann fallin úr gildi í mars 1924 e.kr. eða árið 1302 að islömsku tímatali.

Þessir fjórir fyrstu Kalífar er kallaðir hinir réttlátu kalífar og eru dómar þeirra og ummæli grunnur laga hjá sunni múslimum sem eru lang fjölmennastir. Svo er þó eigi hjá shia múslimum þar sem aðeins Ali er viðurkenndur og hinir kalífarnir þrír fordæmdir. Þeir voru allir nánir samflokksmenn Múhameðs og er til að mynda talið að Abu Bakr og Umar hafi haft mikil áhrif á hann og að fylgi þeirra hafi styrkt málstað hans geigvænlega. Þó var Uthman kannski síðstur þeirra. Hann reyndist ekki mikill leiðtogi líkt og Abu Bakr og Umar auk þess sem hann var ekki jafnmikill trúmaður. Það var þó einmitt hann sem lét samhæfa texta kóransins og setja saman í bók sem er af mörgum talið eitt stærsta vísindaverk sem lagt hefur verið í langt fram að okkar dögum. Engu að síður var það samt að mestu Abu Bakr sem hafði unnið í að safna textunum saman og látið festa á blað það sem ekki var þegar niðurritað.

Samhæfing kóransins var helsta verk Uthmans og gerði hann fátt annað til að státta sér af. Ali gerði heldur ekki mikið enn fékk heldur aldrei möguleikan á því þar sem að valdagræðgi Umayad ættarinnar setti hann beint í stríð og hann lést aðeins fimm árum eftir að hafa komist til vald. Umayad ættin hálf stalst til valda en var svo steypt af stóli ekki mikið seinna. Þá komust meiri trúarmenn til valda en samt aldrei eins og þessir þrír af fjórum fyrstu voru og var heimsvaldastefnan helst í fyrirrúma eftir fall Alis. Því má þó bæði hrósa og lasta þar sem heimsvalda-stefnan hefur stuðlað að enn meiri dreifingu islams en þar af leiðandi breytt trúnni frá hugsjónum Múhameðs til þess sem hentaði þeim betur. Við því var þó að búast og gerist það væntanlega með öll trúarbrögð því að annars vinna þau sama og enga hylli og deyja því fljótt. Þessi breyting til ágóða valdamönnum er þó ekki jafn greinileg í múslimatrú og hún er til að mynda í kristinni trú þar sem að fram komu margar nýjar kenningar um og kringum 15. öld, t.d. lútherstrú og kelvinismi, og þurftu þeir því að selja kenningarnar að vissu leiti til að konungar landanna vildu taka þær upp og gera að ríkistrú. Eins og í Lútherstrú fékk konungur til að mynda að hyrða allar kirkjajarðir ókeypis því að kirkjan átti ekki að eiga eignir.