| Feður Upplýsingar:
Sir Isaac Newton og John Locke
Feður upplýsingarinnar?
Inngangur:
Því hefur verið haldið fram að „Englendingarnir John Locke og Isaac Newton væru feður upplýsingarstefnunnar.“ Til að rannsaka réttmæti þessarar fullyrðingar verður að skoða hvað var í gangi í vísindum og heimspeki í Evrópu á þessum tíma. Mörg lönd í Evrópu skörtuðu þá merkum heimspekingum, Frakkar áttu Descartes og Pascal, England Newton og Locke sem og Bacon og Hobbes, Þýskaland Leibniz, Thomasius og Wolff, Ítalía Vico og Muratori og Spánn gat litið aftur á Gracián. 1 Newton og Locke voru ekki fyrstir af þessum en ekki eru allir þessir menn á sömu stefnu og ber því að skoða hvað upplýsingarstefnan var í raun og reyna að skilgreina hana. Svo þarf að gaumgæfa hvað Locke og Newton lögðu til og hvort það hafi haft áhrif á seinni tíma upplýsingarmenn.
Hvað var upplýsingin?
Upplýsingin var að mestu leiti hugsuðir og heimspekingar sem töldu sig upplýstari samborgurum sínum og tóku það á sig að fræða þá. London og París voru höfuðstöðvar þeirra þó að þeir fyndust annars staðar.
Í verki sínu Was ist Aufkläring? (Hvað er upplýsingin) (1784) segir Immanuel Kant að með upplýsingunni sé mannkynið að ná þroska, losna undan fáfræði og villu og að aukinn vitneskja væri þar lykillinn. Hann sagði þó: „if it is now asked whether we live at present in an enlightened age, the answer is: No”, en bætti við, „we do live in an age of enlightenment.“ 2
Eins og Peter Gay bendir á með, The Enlightenment: An Interpretation , trúðu upplýsingarmenn hvorki að rök og skynsemi væru allt né lögðu þeir dómgreind sýna fyrir trú eða vald. Þeir gagnrýndu þess konar öfgaeinfaldanir, enda voru þeir umfram allt gagnrýnendur sem vildu nota gáfur mannsins til að skilja náttúru mannsins. Þar af leiðandi voru þeir vissulega oft ekki á sama máli en áttu það þó flestir sameiginlegt að vera gagnrýnir á gamla stjórnarhætti, vilja hjálpa mannkyni með vísindum og kennslu, uppræta hjátrú og fáfræði, koma á réttlátari lögum sem og auka velmegun og umburðarlyndi. 3
Hvað lagði Newton til?
Í október 1666 skrifaði Newton drög að calculus, tegund stærðfræði, en lenti seinna í deilum við Þjóðverjan Leibniz um hvor hefði fundið það upp fyrr, í dag eru báðir titlaðir fyrir honum. Newton rannsakaði einnig ljós. Hann sýndi fram á að sólarljós var samsett úr mörgum tegundum ljósa og litir birtust ef hvítt ljós var klofið. Um 1670 fór hann svo að skoða gullgerðarlist (alchemy), og guðfræði. Hann komst fljótt á þá skoðun að Þrenningin væri röng og gerðist Aríi en þó aðeins í laumi.
1684 tók hann svo aftur upp gömlu rannsóknir sínar og árið 1687 gaf hann út Philosophiae Naturalis Principia Mathematica . Þar tengdi hann saman lögmál Keplers um sporbauga og útreikninga Galileós á hreyfingum plánetnanna og tunglanna. Með því tókst Newton að draga mynd af kröftunum sem héldu sólkerfinu saman og náði enn fremur að útskýra aðdráttarafl sem verkaði þá í öllum alheiminum. Rök hans gerðu bókina alls ráðandi í hinni upplýstu heimssýn.
1704 kom svo næsta meistaraverk hans, Opticks , þar sem hann talaði um niðurstöður rannsóknar sinnar á ljósi 30 árum áður. Hann lagði upp með sextán spurningar (Queries) sem áttu svo eftir að móta tilraunavísindi komandi tíma. Hann snéri sér svo aftur að guðfræði og reyndi að leiðrétta biblíuna, sem páfar og prestastétt áttu að hafa brenglað, útfrá hinni nýju heimsmynd.
Verk Newtons áttu eftir að hafa margþætt áhrif. Philosophiae Naturalis Principia Mathematica ýtti undir stærðfræðilega nálgun á meðan Opticks hóf tilraunalegar rannsóknir á ljósi, hita o.s.frv. Það sem skipti hins vegar mestu með Newton var að hann setti fram heimsmynd sem var byltingarkennd en ýtti undir umburðarlynda kristni. Hann sýndi fram á guð sem ekki aðeins skapaði heldur var virkur þátttakandi í náttúruöflunum.
Newton andmælti a priori kenningu Descartes og var á andstæðu meiði, empiricism , eða að vitneskja komi bara af reynslu. Hann gekk aldrei út frá því að eitthvað væri rétt og setti einfaldar staðreyndir ofar dulrænum kenningum en var þó alltaf varkár að grafa ekki í leyndarmál Guðs.
Robert Boyle, breskur vísindamaður, lét halda svokallaða Boyle-fyrirlestra árlega og voru kenningar og lögmál Newtons gjarnan notuð þar til að réttlæta hina nýju stjórn landsins, sem komst á eftir dýrlegu byltinguna 1688. Einnig voru þau notuð til að ýta undir skynsama trú, empiricalisma og frelsi. Auk þess að styrkja bæði stjórnina og kristnina dreifðu þessir fyrirlestrar kenningum hans og hjálpaði það vinsældum þeirra. Helstu áhrif þessara fyrirlestra voru þó að tengja vísindi Newtons við stjórnarfar sem tengdi hann svo enn meira við upplýsinguna.
Newton þótti það merkur að skáldið Alexander Pope sagði hann guðsgjöf:
Nature and Nature's laws lay hid in night.
God said, let Newton be! and all was light. 4
Hópur lærisveina hafði myndast í kring um Newton og dreifðist frægð hans fljótt á meginlandið, þá sérstaklega til Hollands. Frakkar voru skiljanlega ekki jafn fljótir að taka hann til sín. Lærisveinarnir urðu Newton afar hagkvæmir því þeir pössuðu upp á ímynd hans sem var mjög mikilvæg bresku upplýsingunni. Í raun var Newton einstaklega sérvitur, Aríanismi hans var mjög villutrúarlegur auk þess sem hann var öfundsjúkur og níðinn. Ef þessar skapgerðir hans hefðu verið almenn vitneskja hefði hann varla orðið ímynd upplýsingar eins og hann varð. Það hjálpaði enn fremur að Newton hélt vangaveltum sínum leyndum og lét of lærisveina sína setja þær fram og guldu þeir oft fyrir. Til að mynda lét hann mann að nafni Whiston setja fram kenningu sína gegn hinni heilögu þrenningu sem kostaði Whiston sæti sitt í Cambridge skóla. 5
Newton var hins vegar ekki fyrstur, eins og fram kom notaði hann rannsóknir Keplers og Galileós, aðferðafræði Bacons og meira að segja sumar kenningar Descartes þó að oft tæki hann andstæða póla á við hann. Aftur á móti er hann sá fyrsti sem er með rannsóknir og skoðanir líkar þeim sem fundust í upplýsingarstefnunni og má því flokka hann sem einn af upphafsmönnum hennar. „ As Voltaire emphasized in his Lettres philosophiques (1733), Newton's achievement truly demonstrated that science was the key to human progress.“ 6
Hvað var það sem Locke gerði?
Það sem að heillaði fólk mest með John Locke var að hann vildi byggja á skynsemi og rökum en ekki dulspeki og ef takmarkanir væru á visku mannsins skipti það ekki máli því Guð hefði örugglega séð fyrir því. Frá áttunda áratugs 16. aldar hafði hann verið róttækur í stjórnmálum og spilaði stóran part í stjórnmálaumræðum, fjárhagsáætlunum og að boða trúarlegt umburðarlyndi.
Locke var algerlega á móti a priorisma Descartes. Hann rökstuddi það, auk vantrausts síns á skynsemi í verki sínu Essay concerning Human Understanding (1690). Hann mynntist þar á mismunandi hefðir fólks á mismunandi stöðum, jafnvel milli kristinna landa og notaði það til að undirstrika vantrú sína á meðfæddum eiginleikum sem Descartes og fleirri höfðu rökstutt. Hugurinn var frekar eins og autt blað við fæðingu í hans augum, eða tabula rasa . Síðan tæki hann við upplýsingum í gegnum skilningarvitin fimm, geymdi þær og mótaði hugmyndir út frá þeim. Vitneskja mannsins, sem og náttúra hans voru því eingöngu byggð á reynslu og maðurinn færi því algerlega eftir umhverfinu.
Methinks the Understanding is not much unlike a Closet wholly shut from light, with only some little openings left, to let in external visible Resemblances, or Ideas of things without: would the pictures coming into a dark room but stay there, and lie so orderly as to be found upon occasion, it would very much resemble the understanding of man. 7
Þess má geta að í dag er enn rifist um þetta en flestir geta samþykkt að mannseðlið sé samanblanda af umhverfi og erfum.
Með skilningsvitunum fékk maðurinn því einfaldar hugmyndir en með viðbrögðum gat hann myndað flóknar hugmyndir útfrá þeim. En Locke hélt áfram til hugsunarinnar sjálfrar. Til að hugsa þurfti að geta endurvakið gamlar reynslur og var mynnið því lykilatriði, sem og gáfur og dómgreind. „ Wit implied the facile juxtaposition of ideas, … judgement demonstrated a precise discrimination between them. Largely taken from Hobbes, Locke's distinction was to prove highly influential in aesthetics and literary criticism.“ 8
Gegnum dómgreind og tengingu hugmynda við umhverfið gátu flóknar hugmyndir vaxið. Hugmyndin um frelsi var því sprottin upp úr því að manneskjan var frjáls til að gera eða hætta að gera eitthvað þegar hún kaus. Hér var einn af meginmunum á Locke og Hobbes. Hobbes sagði frelsi vera spurningu um völd, manneskja væri frjáls til að gera það sem hún hafði völd til að gera. Locke hafnaði þessu því að athöfn gæti verið með vilja gerð en ekki frjáls vegna utanaðkomandi áhrifa, (t.d. byssa við höfuðið). 9 Því má segja að Locke hafi tekið kenningar Hobbes um huga mannsins og breytt þeim og bætt þannig að þeir pössuðu betur við það sem varð seinna hluti af upplýsingarstefnunni.
Locke aðhylltist Baconísku heimspekinni sem var við líði í the Royal Society , það er að segja, athuganir og tilraunir. Locke varaði þó við að niðurstöður mættu aldrei fara fram úr sönnunargögnum. Vísindi, takmörkuð við mælanleika, gætu þó aldrei sagt til um innri raunveruleika. Locke boðaði því að auka vitneskju með því að virða mörk hennar. 10
Í The Reasonableness of Christianity (1695) hélt Locke því fram að hugsandi maður yrði að vera trúaður. Það að vera kristinn væri rökrétt en rökrétt kristni þýddi ekki það að samþykkja allt í hinni hefðbundnu trú. Kristnin var því minnkuð niður í það sem menntað fólk gat auðveldlega trúað. Þessi skoðun var vinsæl meðal upplýsingarmanna í mótmælendalöndunum, Bretlandi, Norður-Þýskalandi, Skandinavíu og svo framvegis en náði ekki fótfestu í kaþólskum löndum þar sem upplýsingarmenn voru gjarnir á að ráðast á kirkjuna.
Helstu áhrif Lockes voru því:
a liberal regime based upon individual rights and natural law, the priority of society over government; a rational Christianity; the sanctity of property, to be deployed by owners within a liberal economic policy; a faith in education; and, not least a bold empiricist attitude towards the advancement of knowledge, which championed the human capacity to progress through experience. 11
Þessar áherslur Lockes áttu til að mynda eftir að hafa gífurlega áhrif á stjórnmálalegt landslag Bandaríkjanna, enda voru verk hans víðlesin þar í nýlendunum og kenningar hans um stjórnarfar meira að segja notaðar sem rökstuðningur fyrir mótlæti nýlendubúanna gegn skattlagningu Breta.
Arfleið Lockes varð hinsvegar mjög umdeild.
Many of his views – his insistence upon reason as the judge of revelation, his denial of innate ideas and moral absolutes, his hints as to thinking matter, his radical suggestions on identity and consciousness and his audible silence on the Trinity – laid him open to attack. 12
Hann var rekinn úr sínu alma mater , því var haldið fram að hann væri trúleysingi, kenningar hans um að vitneskja kæmi af reynslu þóttu truflandi og hvernig hann sagði hugmundir verða til þótti engu skárri.
Engu að síður náðu kenningar hans fótfestu. Lexicon Technicum (Bresk alfræðibók) (1704) fylgdi kenningum hans um hvað hugmyndir væru og önnur útgáfa (1710) hafnaði alfarið kenningunni um meðfæddar hugmyndir. Árið 1760 hafði Essay concerning Human Understanding verið gefin út í 9 enskum útgáfum og á latínu fyrir sölu á meginlandinu. Kennslubækur voru unnar úr verkum hans og er þær urðu almennt kennsluefni náði heimspeki Lockes tangarhaldi á Bretlandi. 13
Lokaorð:
Bæði Newton og Locke voru greinilega að gera nýja hluti sem áttu eftir að hafa mikil áhrif á upplýsingarstefnuna. Eins og fram hefur komið voru þeir þó með kenningar og aðferðir eldri manna að grunni, Thomas Hobbes, René Descartes, Francis Bacon, Johannes Kepler, Galieo Galilei, Copernicus og fleiri. Kenningar þessara manna áttu hins vegar ekki mikla samleið með upplýsingarstefnunni heldur var það fyrir tilverkan Newtons og Lockes að hlutirnir fóru eins og þeir gerðu. Auðvitað væri hægt að skilgreina hlutina öðruvísi og komast að annarri niðurstöðu, sérstaklega þar sem upplýsingarstefnan var mjög óljós og margar ólíkar hliðar á henni, en einhverstaðar verður að marka línu. Þó að Hobbes hafi nokkurn vegin notað aðferðir svipaðar upplýsingarmönnum voru niðurstöður hans allólíkar þeirra, Descartes hafði vissulega áhrif á upplýsinguna en var bæði uppi langt fyrir tíma hennar sem og með aðrar aðferðir og kenningar en viðgengust þar. Aðferðafræði Bacons hafði mikil áhrif á Locke og Newton en að öðru leiti er vart hægt að flokka hann með þeim. Sama má segja um Kepler, Galilei og Copernicus og er því óhætt að segja að Locke og Newton séu réttmætanlega sagðir feður upplýsingarinnar.
Tilvísanaskrá:
1 Ulrich Im Hof. The Enlightenment. An Historical Introduction . Oxford 1997. Bls. 162
2 Roy Porter. Enlightenment. Britain and the creation of the modern world . London 2000. Bls. 1
3 Roy Porter. The Enlightenment , önnur útgáfa. Basingstoke 2001Bls. 3-5
4 Ulrich Im Hof. The Enlightenment. An Historical Introduction . Oxford 1997. Bls. 4
5 Roy Porter. Enlightenment. Britain and the creation of the modern world . London 2000. Bls. 137-8
6 Roy Porter. The Enlightenment , önnur útgáfa. Basingstoke 2001Bls. 16
7 Roy Porter. Enlightenment. Britain and the creation of the modern world . London 2000. Bls. 63
8 Roy Porter. Enlightenment. Britain and the creation of the modern world . London 2000. Bls. 64
9 Roy Porter. Enlightenment. Britain and the creation of the modern world . London 2000. Bls. 64-5
10 Roy Porter. Enlightenment. Britain and the creation of the modern world . London 2000. Bls. 65
11 Roy Porter. The Enlightenment , önnur útgáfa. Bls 50
12 Roy Porter. Enlightenment. Britain and the creation of the modern world . London 2000. Bls. 66
13 Roy Porter. Enlightenment. Britain and the creation of the modern world . London 2000. Bls. 67-8
Heimildaskrá:
Aaron, Richard I. John Locke . Oxford 1965.
Hof, Ulrich Im. The Enlightenment. An Historical Introduction . Oxford 1997.
Porter, Roy. Enlightenment. Britain and the creation of the modern world . London 2000.
Porter, Roy. The Enlightenment , önnur útgáfa. Basingstoke 2001
Venturi, Franco. Utopia and Reform in the Enlightenment . Cambridge 1971.
Westfall, Richard. The Life of Isaac Newton . Cambridge 1993. |