Tengsl Búddhisma og Hindúisma:

Hvað erfði Búddhimsi úr Hindúisma?

Búddhismi sprettur upp úr Hindúisma og er hálfgert andsvar gegn honum. Oft er Búddhisma og Hindúisma lýkt og mótmælendatrú og kaþólska, þá er búddhismin samsvarandi mótmælendatrú. En ólíkt mótmælendatrú og kaþólskri trú sem bæði tilbyðja sama guðinn þá trúa Búddhistar ekki á sömu guði og Hindúar ef þeir trúa þá á nokkurn. Hvernig er þá hægt að koma með þessa viðlýkingu, hvað er sameiginlegt með þessum tveim trúarbrögðum? Hverju datt Búddha ekki einu sinni í hug að breyta í Hindúismanum og flutti beint yfir í Búddhisman? Og ef þau eru svona lík hver er þá munurinn á þeim

Að mörgu leiti er Búddhismi andsvar við Hindúisma. Hindúismi boðar eitt og Búddhismi segir að það sé akkurat öfugt. Til dæmis eru miklar öfgar í Hindúisma, mikil meinlætastefna eða auðsöfnun, þar af leiðandi fer Búddhismin öfuga leið við öfgar sem er meðalvegurinn. Hinn áttfaldi meðalvegur er í raun eitt aðalatriða Búddhismans. Hinn áttfalda veg er hægt að finna í Hindúisma en er sá vegur tengdur afli jarðar og svo framvegis og virðist allskostar óskyldur hinu áttfalda vegi Búddhismans og ber að gæta að rugla þeim ekki saman.

Hindúismi leyfir alls ekki neitt frelsi hjá fylgjendum sínum til að þróast andlega og félagslega en Búddhismi ýtir undir þá þróun. Heimspeki Hindúismans snýst um stöðugleika á meðan heimspeki Búddhismans snýst um manngæsku. Þrátt fyrir að bæði trúarbrögðin hvetji til virðingar og velvildar til annarra manna gerir Hindúisminn það með valdi en Búddhisminn er frjálslegri í fari sínu.

Dharma er eitt af meigin hugtökum Hindúismans, það þýðir eiginlega skylda. Það boðar að maður verði að uppfulla hlutverk sitt í samfélaginu og heiminum, (tengist augljóslega stéttarskiptingunni). Dharma skylgreinir réttan lífsmáta meðal Hindúa. Búddhismi er með svipað hugtak, dhamma (greinlega skyld orð). Dhamma segir ekki aðeins til um líkamlegar og félagslegar skyldur heldur inniheldur það heimspekilegar vangaveltur sem eru skilgreining Búddhistans á réttri hegðun og persónulegri skyldu Dhamma er vegurinn sem fylgja verður til að losna við þjáningar lífsins.

Hindúismi og Búddhismi eru meira af heimspekilegu eðli en trúarlegu, leit að visku og að það séu margar leiðir að henni er boðað í báðum trúarbröðum. Bæði boða þau að andlegur heimur búi að baki blekkingar hins líkamlega heims. Þjáning orsakast af tengingu við hluti og fólk í líkamlega heiminum. Hugleiðsla og önnur form jóga eru leiðir til að öðlast sjón á hvernig heimurinn er í raun, það er að segja visku, og þar af leiðandi verður hægt að loka á þjáninguna.

Jóga á fornar rætur og er ótengt stefnum. Það er nýtt af almúga til að losna undan karma og öðlast lausn. “Það miðar fyrst og fremst að því að undiroka líkamann, skynjanir hans og líffærastarfsemi, undir vald sálarinnar, svo að hún megi án truflunar huga að sjálfri sér einni. Með markvísri þjálfun og ögun er reynt að loka allar skynjanir úti og gera sig ónæman fyrir öllum kenndum, þægilegum sem óþægilegum. Jafnframt er reynt að einskorða athygli og hugsun við eitthvert eitt atriði, helst sem innihaldsminnst, til þess að tæma hugann, uppræta allar hneigðir, slökkva allar óskir og þrár og bæla hverja hugarhræringu, svo að karmalögmálinu bætist engin ný ítök og sálin leysist frá skynheiminum og samsara.” (Sigurbjörn Einarsson bls. 194) Raunar hafa ýmsir náð svo langt í þessari list að þeir geta farið svo dögum skiptir á þess að koma út úr hugleiðslunni. Þeir hafa líka orðið svo færir að þeir geta lokað út allan sársauka og kemur þá upp í hugan dæmið þegar búddhamúnkur settist fyrir framan stjórnarráð, helti yfir sig bensíni og kveikti í sér til mótmæla. Svo sat hann bara þarna og brann til dauða. Því líkur agi er eitthvað sem er algerlega óþekkt í vestrænu samfélagi.

Í Búddhisma og Hindúisma er endurholgun eitt af aðal atriðunum. Eftir dauða fæðist fólk aftur sem einhver annar og man ekki eftir fyrri lífum sínum. Þetta er ekki þekkt fyrirbæri neinstaðar annarstaðar. Í flestum öðrum trúarbröðum ferðu í heim framliðna eftir dauðan, hvort sem það er góður staður eður ei. Reyndar komast allar lifandi verur á endanum á veg upplýsingar og frelsis jafnvel þó það taki margar endurholganir og komast búddistar þá til nirvana en Brahmar til moksha. Mahayana Búddhismi, önnur af tveim meginstefnum Búddismans, kynnir líka hugmyndina um “tímabundið” himnaríki og helvíti

Karma er líka lykilatriði hjá báðum trúarbrögðunum. Þetta er kannski ekki það ólíkt öðrum trúabrögðum með að boða rétta hegðun en önnur trúarbrögð tengja sjaldnast hegðun fylgjenda sinna svo að það sem viðkomandi geri hafi beina afleiðingu á það sem fyrir hann muni koma. Þetta segir karma aftur á móti. Ef einstaklingur breytir rangt fær hann vont karma sem þýðir að vondir hlutir muni gerast fyrir hann lýkt og rétt breytni færir gott karma sem þýðir að góðir hlutir muni gerast fyrir einstaklinn. Karma er ekki óþekkt hjá fólki af annari trú lengur. Algengt er að kristið fólk trúi til dæmis á einhvers konar karma. Þetta er þó ekki hluti af þeirra trú heldur hafa þau tekið þetta upp frá Hindúasið eða Búddhisma.

Í Mahayana Búddhisma eru upprunalegu kenningar Búddha tengdar Hindúa siðum, til að mynda bænir og guðir (Jafnvel Búddha er guð í öllum endurholgunarformum sínum). Að vísu koma oft mismunandi guðir í mismunandi löndum þar inn í þar sem búddhisminn blandaðist þjóðtrúnni sem fyrir var í hverju landi. Upprunanlega blandaðist hann þó þjóðtrúnni á Indlandi, Hindúismanum, þar sem að Búddhismi varð til þar.

Búddhismi hefur dregið úr guðdómi og helgiathöfnum. Þörfin sem flest trúarbrögð hafa til að skapa guði í mansmyndum til að ýta undir yfirmátt mannsins getur ruglað boðskap heimspekinnar sem liggur á bakvið trúnna. Búddhismi losaði sig við þetta að mestu. Skortur mannlegra eða almáttugra guða sem sýna tilgang fyrir fylgismenn trúarinnar gerir Búddhisman talsvert öðruvísi en aðrar trúir. Reyndar viðurkenndi Búddha guði Hindúismans og eru þeir talsvert flæktir inn í baksögu Búddhismans. Goðaheimurinn var upprunalega sá sami og guðirnir allir til staðar, Búddha sagðist bara ekki tilbiðja þá. “Að lokum komst hann í himin Túsíta-guðanna og lifði þar langan aldur í guðlegri sælu sem einn af guðum þeim, er þar búa.” (Sigurbjörn Einarsson bls. 254) “Ananda, svaraði hinn heilagi. Óteljandi mergð guða úr 10 heimum er saman kominn til þes að skoða hinn fullkomna... ekki unnt að koma fyrir einu mannshári fyrir máttarmiklum guðdómsverum. Og þessir guðir hafa reiðst...” (Sigurbjörn Einarsson bls. 265) Það gengur því ekki alveg að tala um Búddhisma sem guðlausa trú því það er hann greinilega ekki. Aftur á móti skipta guðirnir engu máli og er það einstakt í öllum heiminum. Þetta minnir því meira á andatrú þar sem andar voru í öllum hlutum sem ekki þurfti að tilbyðja en taka tillit til. Þetta er mjög sérstakur hlutur enda snýst trú um guðina í flestum ef ekki öllum öðrum trúabrögðum. Því má segja að trú án guða sem máli skipta sé þversögn í augum flestra, samt gengur þetta upp og er Búddhismi mjög fjölmenn trú og ein af þeim áhrifamestu í öllum heimum ásamt kristni og Islam.

Búddhisma er oft líkt við mótmælandatrú líkt og heyrst hefur hér fyrr. Mótmælendatrú var andsvar við spillingu, siðleysi og afturhaldi kaþólsku kirkjunar og lagði áherslu á frelsi einstaklingsins í samskiptum við guð, veitti einnig meira frelsi og virðingu en kóþólsk trú. Á sama máta var Búddhismi svar við spillingu, siðleysi og afturhaldi hjá Hindúisma til að veita fólki meira frelsi og virðingu. Að vísu hættir samanburðurinn þar því Búddhisminn gekk mun lengra en mótmælendatrú með því að styðja sjálfslausa og virðingarmikla mynd af mannkyni.

Í Hindúisma eru margar reglur sem snúa að samfélagi, stéttarskiptingu og öðru þessu lýku. Búddhisminn byrjar í raun sem svar við illsku þessa samfélags eins og áður kom fram, og þá sérstaklega stéttarskiptingunni. Þar af leiðandi einbeitir Búddhisminn sér að einstaklingnum en ekki samfélaginu og rífur þess vegna tengsl trúarinnar við stjórnina. Hin svartsýna ásjón Hindúa á endurholgun er endurbætt og gerð bjartsýnari. Fólk er ekki lengur fætt í stöður vegna gamals karma. Þó að búddhismi sjái lífið sem þjáningu og endurholgun endurnýjun á þessari þjáningu þó opnar hann möguleikan á lausn. Afneiti maður sjálfinu og löngunum er Nirvana, sem er opið öllu fólki, möguleiki.

Þó að Hindúismi og Búddhismi virðist svipaður í samanburði við eingyðistrú vesturlandana kemur í ljós að þær eru ekki svo líkar í beinum samanburði. Þrátt fyrir að báðar geri mikið úr fjölskyldu og mannlegum samskiptum gerir Hindúismi það á kostnað kvenna og lægri stétta á meðan Búddhismi er opnari. Búddha var reyndar ekki mikið fyrir konur gefinn, “Skjótar til reiði, Ananda, eru konurnar. Afrbrýðissamar, Ananda, eru konurnar. Öfundsjúkar, Ananda, eru konurnar. Heimskar, Ananda, eru konurnar.”(Sigurbjörn Einarsson bls. 264) Báðar trúir innihalda þó hugmyndir sem vestræn trúarbrögð hefðu gott af að læra af en Búddhismi hefur aftur á móti engar stórvægilegar refsingar gegn neikvæðri hegðun. Það mætti því ætla að erfiðara sé fyrir Búddhisma að fá fólk til að fylgja kenningum sínum en svo er raunin ekki. Óttinn við alvarlega refsingu við gjörðum sínum virðist ekki fá fólk til að hlýða reglum betur. Tökum sem dæmi að eitt af boðorðunum tíu í kristni er “Þú skalt ekki mann deyða” og ef þú brýtur boðorðinn ferð þú til helvítis þar sem þú munt þjást til eilífðarnóns. Engu að síður hafa kristnir menn verið mjög duglegir að fara í stríð, sum kristinn lönd eru enn með dauðarefsingar og eru morð hvergi algengari en í Bandaríkjunum sem myndi teljast kristið land, þó að þar sé hægt að finna alla helstu trúarhópa heimsins.

Heimspeki Búddhista og Hindúa er af allt öðrum toga en það sem hinn kristni vestræni heimur þekkir og getur því reynst erfitt fyrir hann að skilja ýmislegt innan þeirra. Búddhismi hefur samt náð heilmiklum vinsældum meðal kristinna, mun meiri en Hindúismi og er frelsi einstaklingsins væntanlega það sem hefur hvað mest um það að segja. Einnig það að Búddhismi skiptir sér ekki af uppbyggingu samfélagsins og á því auðveldara með að ferðast milli ólíkra menningarheima en Hindúismi þar sem stjórnarkerfið er mjög svo skorðað.

Heimildir:

Höfundur óþekktur. (síðast uppfært 18. okt 2004). (Á netinu; slóðin er: http://huizen.daxis.nl/~henkt/christianity-and-buddhism.html#tabintro ). (sótt 15. nóv. 2004)

PageWise, Inc. (2002). (Á netinu; slóðin er: http://sc.essortment.com/hinduismandbud_rtqs.htm ). (sótt 15. nóv. 2004)

Paul Brians. (án árs). (Á netinu; slóðin er: www.wsu.edu/~wldciv/brians_syllabus/buddhind.html ). (sótt 15. nóv. 2004)

Sigurbjörn Einarson. (1994). Trúarbrögð mannkyns. Skálholtsútgáfan, útgáfufélag kirkjunnar, Reykjavík