Ásatrúin í lífi víkinga:

Inngangur:

Flest öll þekkjum við goðinn Óðinn, Þór, Baldur, Frey og Freyju sem skipa ásamt mörgum öðrum guði ásatrúarinnar en hverning tilbáðu víkingarnir þau og þá hver þeirra? Norðurlöndin voru svo gott sem eitt land, sama tungumál og samofin ættfræði, var trúin eins hjá þeim öllum, og ef ekki hverju munaði? Við vitum að víkingar færðu stundum fórnir í blótum sínum en fórnuðu þeir mönnum eða eingöngu dýrum?

Galdrar og trúarbrögð:

Áður enn við getum byrjað að skoða ásatrúnna verðum við að skilja hvað trúarbrögð eru. Trúarbrögð hafa gengið hönd í hönd við galdra hjá lang flestum þjóðum frá örófi alda en hafa oft blandast svo saman að ógerningur er að greina í sundur. Sá meginmunur er þó á að á meðan trúmaður reynir að gera guðina sér hliðholla, með bænum og fórnum til að hann taki tillit til sín í stjórn sinni, reynir galdramaðurinn að nýta sér krafta náttúrunnar og eða guðanna án þess að velta fyrir sér hversu vel guðinum á eftir að líka við hann. Þó varast þeir oftast að reita guðina til reiði. Galdramaðurinn er nú samt einnig trúmaður á sinn hátt þar sem hann trúir á guð sem hann telur sér máttugri. Á meðan trúmaðurinn byður bæna þylur galdramaðurinn særingar. “Báðir nefna þeir nafn guðs. En galdramaðurinn er ekki að biðja neins. Hann notfærir sér aðeins þann kraft, sem fólginn er í nafni guðsins” 1.

Bilið milli galdra og trúarbragða var einnig mjög lítið í ásatrú, þar sem goðinn sjálf fengust við galdra. Þrátt fyrir það er þessu haldið ótrúlega vel aðgreindu í flestum Íslendinga sögum. Sumir voru blótmenn miklir, sem yfirleitt var talið þeim til lofs en aðrir voru fjölkunnugir og voru þeir yfirleitt illa liðnir.

Frjósemisdýrkun:

Það hefur þó tíðkast af langflestum trúarbrögðum að ýmis lögmál galdra séu notuð í goðadýrkuninni. Þar á meðal er samúðarkynngi, eitt algengasta galdralögmálið, og er það hugsað sem svo að allt kalli fram svipaða hluti annars staðar, s.s. mikil frjósemi hjá fölskyldu kalli á mikla frjósemi jarðvegs eða annað þess háttar. Þetta galdralögmál hefur einmitt mikið verið notað við frjósemisdýrkun og er í raun undirstaða hennar. Fólk reyndi að auka frjósemi akranna með eigin frjósemi en enn þá betra var ef guðirnir gerðu það. Þar af leiðandi var líkneski frjósemisguðsins og konu hans flutt um landið til að auka grjósku þess. Þetta tíðkaðist til að mynda í Svíþjóð lengi eftir að kristni komst á. En samúðarkynngin var notuð í fleirra, til dæmis notuðu menn hana til að nálgast goðinn sem voru svo fjarlæg. Þeir styttu þessa fjarlægð með að gera myndir af þeim þar sem, samkvæmt samúðarkynngi, myndin hlyti að búa yfir einhverju af mætti goðsins.

Náttúrudýrkun:

Líkt og í mörgum eldri trúarbrögðum var heiðin siður ekki einungis að tigna guði. Þar var öll náttúran, sem var yfir full af ósýnilegum öflum óháðum guðunum, en þó engu kraftminni, tignuð. “Náttúrudýrkun virðist vera eldri á Norðurlöndum en dýrkun goðanna. En þróun ásatrúar gekk jafnan í þá átt að gera ópersónulega náttúru að persónulegum goðum.” 2 Þetta getum við séð víða eins og þegar Snorra-edda útskýrir jarðskjálfta. Það var þanning að eftir að Loki var tjóðraður niður og eiturdropar leka á enni hans. Kona hans er við hlið hans og heldur skál undir svo droparnir lendi ekki á honum en þegar hún þarf að tæma skálina hitta hann nokkrir dropar og skelfur hann þá svo að öll jörðin nötrar. Eða þá úskýringin á eldgosum, sem er einfaldlega sú að guðirnir hafi reiðst einhverjum. Þó fer því fjarri, að náttúrudýrkun hyrfi nokkurn tíman úr heiðni og hélst hún nokkurn veginn í hendur við goðadýrkun á síðustu öldum sínum. Ýmislegt úr náttúrudýrkun víkinganna er meira að segja enn til siðs sumstaðar á Norðurlöndum. Til dæmis setja Svíar smörstykki upp á þak á hverju vori til heiðurs sólinni og er það rakið aftur til eða jafnvel fyrir ásatrú. Sólardýrkun var að vísu að mestu horfinn úr ásatrú á tímum víkinganna, hafði hún þó verið stór þáttur meðal forfeðra þeirra. Eins og margt annað hvarf hún þó aldrei og er þar hægt að nefna frásögn Landnámu um dauða Þorkels Mána Þorsteinssonar til dæmis.

“Hann lét bera sik í sólargeisla í helsótt sinni ok fal sik á hendi þeim guði, er sólina hafði skapat; hann hafði ok lifat svá hreinliga sem þeir kristnir menn, er bezt eru siðaðir.” (ÍF I, 47)

Hér er greinilega blandað saman hugmyndum heiðni og kristni og er líklegast að sagnaritarar þrettándu aldar séu að gera heiðnum mönnum upp kristnar hugmyndir.

“Hinu verður ekki neitað, að sögnin um að Þorkell Máni hafi látið bera sig í sólargeisla í helsótt sinni ber öll einkenni þess að vera marktæk arfsögn. Hún er sérstæð og minnir á fornar sagnir frá meginlandi Evrópu og víðar að um að gamalt fólk hafi verið borið út úr húsi og lagt á jörðina til að dayja (AD 1913, 27; sbr. ME 1983, 247). Skírskotun til sólargeislans ber því hinsvegar að öllum líkindum einnig vitni, að um einhvers konar sólardýrkun hefur jafnframt verið að ræða hjá Þorkeli Mána og þess vegna hafi hann leitað nálægðar heiðrar brúður himins, er hann fann dauðann fara að.” 3

Blót og önnur goðadýrkun á Íslandi:

“Goðadýrkun Íslendinga er að því leyti sérstæð, að ekki verður séð, að þeir hafi að nokkru ráði blótað fleiri goð en Þór og Frey.” 4 Auðvitað trúðu Íslendingar á fleiri goð en þá og sést það best af kvæðum íslenskra skálda sem oft eru um ýmis önnur goð. Það er sjálfsagt að fleiri goð hafi verið blótuð, þá væntanlega helst Óðinn og Tý, en það hefur varla verið algengt. En þó ber að vara sig á fullyrðingum hér því að þrátt fyrir að heimildir minnist ekki á dýrkun fleiri goða getur það eitt og sér aldrei verið sönnun þess að þau voru ekki blótuð.

Blót er í raun tilbeiðsla. Nú á dögum dettur flestum í hug blóðugar fórnir þegar þeir heyra orðið blót en fórnargjafir voru ekki nærri alltaf færðar guðunum. Blót voru oft framin í einrúmi, það var meira að segja leyfilegt eftir að Ísland tók kristnin árið 1000. Þetta var oft gert í hofum eða úti á stöðum er taldir voru heilagir. Til að mynda virðast hafa verið heilmikill átrúnaður á fossa. Trúlegast er að menn hafi safnast saman hjá fossum vegna helgi þeirra og auðvelt var að kasta blótgjöfum goðanna í þá.

Stundum voru haldnar blótveislur. Til eru heimildir sem segja að reglulegar blótveislur hafi verið tvær og aðrar sem segja þrjár og enn aðrar sem segja fjórar. Þær sem oftast eru nefndar eru Jól, miðsumars- og miðvetrarblót. Blótveislur voru líka haldnar eftir stór blót sem gerð voru þegar mikið bar við. “Helgi blótveislunnar var í fyrsta lagi fólgin í því, að þar varr etið kjöt fórnardýranna. Helgi þeirrar athafnar kemur skýrast í ljós í sögninni um viðureign Hákonar goða við Þrændi. Þeir vildu nauðga konungi til blóta, og varð hann að eta nokkra bita af hrossalifur. En miklu meira bar á helgisiðum við drykkjur í blótveislum. Ölið var fórn til goðanna engu síður en kjötið, og þeim hefur verið ætlað að taka þátt í drykkjunni á ósýnilegan hátt.” 5 Veislan miðar að því að koma mönnum og goðum í sem nánasta samband. Þeir skvettu sama blóði á sig og goðinn auk þess að samneyta með þeim og drekka í sig kraft þeirra með hinu helgaða öli, Heimskringla lýsir drykkjunni svo: “Skyldi full um eld bera, en sá , er gerði veisluna og höfðingi var, þá skyldi hann signa fullið og allan blótmatinn, skyldi fyrst Óðins full, skyldi það drekka til sigurs og ríkis konungi sinum, -en síðan Njarðar full og Freys full til árs og friðar, þá var mörgum mönnum títt að drekka þar næst bragafull, menn drukku og full frænda sinn, þeirra er heygðir höfðu verið, og voru það minni kölluð” 6

Önnur heldri blót og trúarsiðir:

““Níunda hvert ár er sameiginleg hátið haldin í Uppsölum af öllum Svíahéruðum, og getur enginn færst undan að taka þátt í henni. Konungur og alþýða senda allir og einn sér sínargjafir til Uppsala. En blótið er þannig: Af öllum karldýrum er fórnað 9. með blóði þeirra er siður að mýkja goðinn. En kropparnir eru hengdir upp í lund einn rétt við hofið... Þar hanga og hundar og hestar ásamt mönnum; kristinn maður hefur sagt mér, að hann sæi þar 72 kroppa af öllu tagi hverja innan um aðra. Við þess konar fórnir eru við hafðir söngvar margs konar og ófagrir, sem best er að þegja um”

Í viðaukaskýringum við rit Adams stendur enn fremur: “Í 9 daga er hátíðin haldin og hvers konarblót, á hverjum degi blóta þeir einum manni ásamt öðrum dýrum.”... Ummælin um hina ófögru söngva benda eindregið á frjósemisdýrkun, því að slík ljóð eru aðeins kunn við þess háttar athafnir (smbr. Völaþátt).” 7

Á stöku stað í íslenskum sagnaritum er þess getið að blótað sé til að öðlast vitneskju um framtíðina og var það sérstaklega algengt meðal landnámsmanna áður en þeir lögðu af stað til Íslands. Þetta var gert með því að skera fórnardýr og lesa úr innyflum þess og eða blóði.

Eftir hólmgöngu fórnaði sigurvegarinn nauti til að eigi yrðu eftirmálar. Orðið blótnaut bendir til að þetta hafi verið eins konar sáttarfórn við goðin.

Í Eddukvæðum “er einnig talað um eiða, sem unnir voru “að sólinni suður höllu og að Sigtýs (Óðins) bergi” og “að inn Leiptrarvatni og að ursvölum unnar steini.” Þeir sem sóru við slíka hluti, kölluðu bölvun þeirra yfir sig, ef þeir rufu eiðana. En algengast virðist hafa verið á Norðurlöndum, að menn ynnu eiða við þá hluti, sem næst þeim stóðu í daglegu lífi.” 8 Hermaður sór við vopn sín, riddari við hest sinn, farmaður við skip sitt o.s.frv.

Fóstbræðralag var til þess gert að fóstbræður skyldu breyta ganvart hver öðrum sem “sambornir bræður” eins og sumar sögur orða það. Sambornir bræður virðist merkja tvíbura sem kemur heim og saman við athöfnina sem fram fór við stofnun bræðralagsins. “Auk eiðanna var hún fólgin í blöndun blóðsins og göngunni undir jarðarmeinið (eða jarðarmenin). Þessir siðir benda eindregið á það, að miðað hafi verið að því að láta fóstbræðurna endurfæðast í einu sem bræður. Blöndun blóðsins á vafalaust að tákna blóðskyldleika, og gangan undir jarðarmeinið getur varla merkt annað en endurfæðing “úr skauti hinnar sameiginlegu móður, jarðarinnar.”” 9

Það er hvergi getið um goðadýrkun á Íslandi við brúðkaup eða erfi en til eru sagnir um það frá öðrum Norðurlöndum. Í Svíþjóð var Freyr til dæmis blótaður til að auka frjósemi brúðhjónanna.

Dýrkun á goðin var þó oft óbundin við ákveðin hátíðahöld heldur ákölluðu menn þau þegar vanda bar að og er mun oftar getið um þess háttar blót en stórar veislur í Íslendingasögum og öðrum heimildum. Auk blóta minnast sögurnar hér og þar á heitgjafir til goðanna og unnu stundum heil byggðarlög sameiginleg heit ef ógæfu bar að.

Mannfórnir:

Áður hefur verið minnst á að mönnum hafi verið fórnað í Svíþjóð en á Íslandi var eitthvað um að fólki væri kastað fyrir hamra til blóta og átti að verða veðurbati af. Oftast var þetta fólk sem brotið hafði lög, stríðsfangar eða eitthvað þess hátter en ef ekkert var um slíkt fólk að hafa var kastað hlutkesti. Svo stukku og gamalmenni fram af klettum tl að komast til Óðins og þegar mjög hart var í ári var fleygt bönum og gamalmönnum fyrir hamri. Svipuð refsing við lögbrjóta hefur haldist hér lengur en maður vill trúa og ber til dæmis að nefna Þjófafoss í Þjórsá þar sem þjófum var lengi vel refsað með því að binda hendur þeirra og fætur og kastað þeim fram af háum klettinum til að drukkna í hylnum undir fossinum.

“Þessar fáu bendingar, sem til eru um mannblót á Íslandi gefa eindregið í skyn að þau hafi oftast farið fram á þingum... Það r augljóst , að mannblót voru æðst allra blóta og voru ekki haldin nema þegar mikið var haft við. En það var einkum á sameiginlegum hátíðum fyrir heil lönd eða landshluta, eða þegar hungursneyð, styrjöld eða önnur óáran steðjaði að. En blótið voru þeim mun áhrifameiri, sem þeir menn voru göfgari, er blótað var.” 10 Kemur þó sumstaðar fram að Óðinn hafi einn goða tekið við mannfórnum, 11 og þar sem fyrr segir að aðeins Þór og Freyr hafi verið blótaðir hér á landi kemur fram mótsögn hér. Því ber að efast um fullyrðingu þessa. “Þær vísbendingar sem finna má í íslenskum fornritum... gefa í skyn að hér á landi hafi Þór verið fæðar mannfórnir. Þær mannfórir virðast ekki hafa verið ætlaðar stríðsguði sérstaklega heldur öllu fremur færðar til amenningsheilla eins og segir um mannfórn Semóna... Þá má einnig vekja athygli á því að ekki er um nákvæmlega sama tíma að ræða í IX. og XXXIX. kafla Germaníu. Í IX. kaflanum þar sem segir að Óðinn hafi einn þegið mannfórnir er um samtímalýsingu að ræða en í XXXIX. kaflanum er lýst fornu atferli. Þá er einnig óljóst eins og fyrr var nenft hvort sá germanski Mars sem í latínuritum er sagður hafa þegið mannfórnir er Týr eða Óðinn. Ljóst er að Rómverjar töldu Tý stríðsguð (GTP 1964, 73, 181) og eðlilegt er að ætla að slíkum guði hafi verið færðar mannfórnir.” 12

Niðurlag:

Þá sjáum við það að ásatrú virðist hafa verið stærri þáttur í lífi víkinga en kristintrú er í lífi okkar í dag. Hún var þó engan vegin jafn stór þáttur og trúin er hjá múslimum og gyðingum. Það fær mann til að spyrja sig að fyrst trúin var svona mikill þáttur og þeir voru að spyrja goðin vega í erfiðleikum, hvers vegna var jafn auðvelt og raun ber vitni að gera Norðurlönd kristinn. En þeirri spurningu verður víst ósvarað hér og væri heldur ekki hægt að svara henni öðruvísi en með kenningum. Við vitum þó núna ýmislegt nýtt um ásatrúnna, eins og til dæmis það að mismunandi siðir voru á hverjum stað fyrir sig og munur á trú Norðmanna og Svía svo dæmi sé tekið.

Tilvísanaskrá:

1 Ólafur Briem, Heiðinn siður á Íslandi (Reykjavík, 1985), bls.139

2 Ólafur Briem, Heiðinn siður , Bls 141

3 Jón Hnefill Aðalsteinsson, Blót í norrænum sið, (Reykjavík, 1997), bls. 129-130.

4 Ólafur Briem, Heiðinn siður , Bls 166

5 Ólafur Briem, Heiðinn siður , Bls 174

6 Ólafur Briem, Heiðinn siður , Bls 174

7 Ólafur Briem, Heiðinn siður , Bls 180-181

8 Ólafur Briem, Heiðinn siður , Bls 183

9 Ólafur Briem, Heiðinn siður , Bls 185

10 Ólafur Briem, Heiðinn siður , Bls 192

11 Jón Hnefill Aðalsteinsson, Blót, bls 177

12 Jón Hnefill Aðalsteinsson, Blót, bls 180

Heimildaskrá:

Jón Hnefill Aðalsteinsson. Blót í Norrænum sið. Reykjavík, 1997.

Ólafur Briem. Heiðinn siður á Íslandi . Reykjavík, 1985.