| Arabar og aðrir múslímar
í íslenskum miðaldarritum
Arabar og aðrir múslimar voru ein stærsta ógn kristinna manna í suðurhluta Evrópu á miðöldum sem hafði gífurleg áhrif á hugmyndir fólks í þeim heimshluta um þá. En smitaði þetta eitthvað út frá sér til Íslands? Hvernig var álit Íslendinga á múslimum? Voru þeir álitnir skrímsli, venjulegir menn eða dyggar hetjur? Hvernig litu Íslendingar á trú þeirra? Íslam sprettur upp úr kristni og gyðingdóm og er þeim vinveitt, eða átti að minnsta kosti að vera það. Voru múslimar og Íslamstrú þá álitin ógn við hinn kristna heim, eða gerðu Íslendingar sér kannski enga grein fyrir því hvað Íslam var yfir höfuð? Eina leiðin til að segja eitthvað til um það er að skoða ritheimildir Íslendinga sem segja frá múslimum og er hvergi hægt að finna meira af því en í íslenskum riddarasögum, sem eru reyndar oftar en ekki undir erlendum áhrifum, ef ekki bara fengnar beint þaðan. Inn í þær blandast líka gamlar latínubókmenntir og biblíutextar sem eru eldri en Íslam. 1
1. Trú:
Það fyrsta sem skín í gegn í áliti Íslendinga á Aröbum er vanþekking á trúarbrögðum þeirra. Þeir eru réttilega ekki aðgreindir trúarlega frá öðrum múslimum og tilbiðja þeir í flestum tilfellum Maumet eða Maument umfram alla aðra. Hér er líklegast átt við Muhammad sem er spámaður múslima, þó þeir tilbiðji í raun Allah en ekki Muhammad. En það er svosem skiljanlegur misskilningur. Aftur á móti virðast þeir heldur ekki aðskyldir frá öðrum fjölgyðistrúarbrögðum þar sem að oft kemur klausa guða á eftir Maumet; „Þá sverja þeir allir í senn við Maument ok Térogant ok Apollo ok hinn fagra Vinno“. 2 „En þótt margir vorir guðir sé miklir, hafa allt eins mestan höfuðburð fjórir af þeim, það er að skilja: hinn máttugi Makon og hinn völdugi Maúmet og digri Terragant og sterki Júpíter“. 3 Fjölgyðistrúin virðist að vísu oft gleymast og lofa múslimar þá Maumet einan sem almáttugan guð. Þá kom líka fyrir að Maumet væri nefndur spámaður. 4 Hugmyndirnar um Íslam virðast því hafa verið mjög óskýrar og brenglaðar.
Hvernig stendur á því er erfitt að fullyrða eitthvað um. Hugsanlegt er að Íslendingar hafa sett Íslam undir sama hatt og önnur fjölgyðistrúarbrögð og jafnvel talið þetta allt vera sömu trúarbrögðin, sett heiminn upp sem kristni og allt annað, og allt annað sé aðeins einn hlutur eins og sést þegar múslimar sverja þarna við hinn grísk-rómverska guð Apollo og hinn rómverska Júpíter. Íslenskar bókmenntir voru að vísu ekki einar um þessa túlkun á Íslam heldur tíðkaðist hún um stóran hluta Evrópu. Þessi hefð er að einhverju leiti rakinn til chansons de geste , sem gerist að mestu á tímum Karlamagnúsar og Louis sonar hans og hafði mikil áhrif á bókmenntir á miðöldum, sérstaklega á Ítalíu, Englandi, Norðurlöndum, Þýskalandi, Frakklandi og á Spáni. 5
Einnig gæti hugsast að ruglingurinn verði til þar sem að vitneskja Íslendinga, sem og flestra annarra Evrópuþjóða, kemur úr mörgum áttum, þó aðalega úr riddarasögum þar sem múslímarnir eru yfirleitt óvinir hinna kristnu riddara. Annars lags vitneskja kemur úr latínu- og biblíutextum þar sem Arabar í raun voru fjölgyðistrúar. Einnig kemur fram vitneskja um að múslimar séu í raun eingyðistrúar og hlýði reglum Muhammads eða Maumets spámanns, sem ekki sé talinn guð, í einu fræðiriti gerðu eftir fyrstu krossferðina. 6 Sú vitneskja jókst einnig þegar krossferðunum fjölgaði. Manuel I Comnenus Býzanskeisari (1143-80) gerði sér til dæmis grein fyrir því að múslímar trúðu á sama almáttuga guð og kristnir og lét þá aðeins hafna villu Muhammads til að taka upp kristni, þrátt fyrir að íhaldsamir meðlimir kirkjunnar hafi mótmælt. 7
Þegar allar þessar heimildir um trú múslima liggja fyrir, og sérstaklega ef enginn er talinn annarri réttari, er skiljanlegt að misskilningur verði til og útskýrir jafnvel af hverju talað er um Maumet sem almáttugan guð, einn margra, eða jafnvel aðeins spámann, og hugsanlega allt í sömu bók.
Enn önnur hugsanleg skýring er sú að Íslömsku herirnir sem herjuðu á Spán voru mjög blandaður hópur. Í Chanson de Roland er sagt frá her Baligants sem samanstóð af Núbíumönnum, tveim deildum Slava, Armönnum, Múrum (Moors), Peténgum (Pechengs), Avörum (Avars), Húnum, Ungverjum og fleirum. Þó að ekki sé hægt að taka þennan lista sem heilagan sannleika er rétt að Slavneskir þrælar voru mikið notaðir í herjum Umayyad ættarinnar á Spáni og þeir voru fjölgyðistrúar, eða ef þeir tóku upp Íslam, að minnsta kosti með fjölgyðistrúarhneigðir. 8 Mismunandi trúarbrögð innan hers múslima gæti útskýrt ruglinginn enn frekar.
Líklegast er þó að öll fjölgyðistrúarbrögð hafi verið sleginn í einn hatt þar sem að algengt var í Evrópu að nefna alla fjölgyðistrúarmenn Serki eða Saracens, nafn sem notað var yfir múslíma. „Fyrir marga vestur-Evrópubúa miðaldanna voru Serkir heiðingjar og heiðingjar Serkir, orðinn voru tengd sterkum en órökstuddum böndum..“ 9
Yfirleitt er ekki talað mikið um trú Araba, sjaldnast meir en það að persónur ákalli Maumet og hugsanlega fleiri. Oft skín þó í gegn að þessi trú er ekki álitin jafn mikils verð og kristnin, sem er vel skiljanlegt í kristnum miðaldarheimi Evrópu. Aftur á móti kemur fram í Oddgeirs þætti dana í Karlamagnús sögu skrítið viðhorf þegar Arabískur riddari og konungur að nafni Karvel neitar kristni. Páfi hafði haldið ræðu yfir honum og útskýrt kristni og á Karvel þá að hafa sagt; „... og sé eg, að mikil náttúra fylgir yður kristnum mönnum, og veit eg, að átrúnaður yðvar er bæði betri og fegri og hreinlegri og betra krafti en vor átrúnaður, “ en heldur áfram með að segja „... svo sem mér er gefið, þá mun eg heldur láta brenna mig í eldi kvikvan en eg vilja neita Maúmet guði mínum og Ammíral konungi.“ 10
Fyrri hluti ræðunnar er mjög skiljanlegur þar sem kristinn maður er að rita og þarf að undirstrika það að kristnin sé hin æðsta trú, en að Karvel skuli neita kristni er aftur á móti undarlegt þar sem að mikið púður var lagt í það að byggja hann upp sem mikinn mann og góðan, bæði í augum heiðinna og kristinna. Heiðinn undirmaður hans segir til að mynda; „„Góður konungur ertu, Karvel,... og frækn““. 11 Annar segir hann góðan riddara, sem og Karlamagnús og fleiri. Eina leiðin til að skilja þessa höfnun Karvels á kristni er að það sé riddaralegt að halda trú sinni við það sem maður hefur svarið hollustu við og fjölskylda manns og vinir trúa þrátt fyrir að það sé til annað betra. Þetta er augljóslega þvert á álit kirkjunnar en virðist samt hafa liðist. Viðhorf kirkjunnar kemur aftur á móti skýrt fram í Agulandusar þætti sömu bókar. Þar er heiðingjunum miskunnarlaust slátrað og það talið góðverk.
Þegar heiðingjarnir flýja „sækja þeir vasklega eftir og drepa svo títt að fá eina komst undan af heiðingjum. Svo miklu blóði var úthellt á þeim degi að tók í ökkla.“ Síðan „gekk Karlamagnús inn í borgina og lét drepa hvert manns barn af Saracenis er finnast mátti“. Að lokum er minnst á „fagran sigur er guð og heilagur Jacobus veitti Karlamagnúsi“. 12
Kristilega viðhorfið kemur líka fram á annan hátt í Agulandusar þætti þegar hann hefur tapað bardaganum og ákveður að flýja ekki, stillir sér upp og heggur niður alla er til hans reyna að ná. Karlamagnús lætur þá stoppa atlöguna gegn honum og býður honum kristni. Hann neitar því og segir; „við engum nýjum sið vil eg taka og neita goðum mínum fyrir sakir hræðslu“, og er hann við það drepinn.
Þetta er allt annað viðhorf en það sem kom fram í lýsingunum á Karvel og sýnir hugsunina á bakvið heilög stríð og krossferðir. En ef þetta er hið kristilega viðhorf má spyrja hví Karvel var svo upphafinn.
2. Frásagnir af heiðnum mönnum:
2.1 Karvel:
Sagan af Karvel er mjög merkileg. Hér höfum við konung Rabíta, eða réttara sagt Araba, sem er, ásamt öðrum „heiðingjum“, að herja á landsvæði Karlamagnúsar Frakkakonungs. Hann lendir snemma í einvígi við Oddgeir dana, mikla hetju í þjónustu Karlamagnúsar og er það væntanlega stór ástæða fyrir því hve Karvel er upphafinn. Það er enginn heiður í því að berjast við skúrk en að sigra mikinn kappa og hetju sýnir í raun hve fær maður er. Þegar Oddgeir virðist aftur á móti vera að sigra einvígið grípa „heiðingjarnir“ inni og taka Oddgeir fanga, þvert á vilja Karvels, enda mjög óriddaraleg hegðun hér á ferð. Karvel hættir svo lífi og limum við að reyna að fá Oddgeir frelsaðan, fer til að mynda til Karlamagnúsar og segir honum; „Eigi skaltu það reyna, að eg hafa svikið Oddgeir. Nú em eg kominn hingað til þinnar tignar og ríkis með þeirri skipan, að það skaltu vita og allir menn þínir, að eg em hér kominn að vilja mínum og sjálfstæði, og skaltu fá mér slíkan dauðdaga sem þú spyr, að Ammíral konungur fær Oddgeiri“. 13
Karvel er ekki lengi að hækka í álitum í hirð Karlamagnúsar sem býður honum að taka kristni og ganga undir sig og fá í staðinn borgina Muntolim. Karvel svarar honum um hæl; „Fyrr skal eg láta leysa hvern lim frá öðrum á mér heldur en eg hafna guði mínum Maúmet eða fella eg lög hans niður.“ 14
Á endanum fer Karvel í bardaga með Oddgeiri og Karlot, syni Karlamagnúsar. Þeir berjast gegn slæmum „heiðingjum“ sem höfðu drepið Ammiral konung, yfirkonung Karvels. Að því loknu fer Karvel aftur til Persíu sem voldugur konungur og í góðu sambandi við Karlamagnús og alla kristna.
Ástæða þess hve upphafinn Karvel er mun því að öllum líkindum vera sökum riddaralegs eðlis og alls kostar óskylt trúarlegum hugsunum. Ef Karvel á að vera jafnoki Oddgeirs dana, mestu hetju í hirð Karlamagnúsar, þá getur hann ekki verið einhver dólgur og er hann því réttlátur, hugaður og sannur, líkt og riddara ber.
2.2 Aðrir múslímar í Karlamagnús sögu:
Þó að Karvel sé ekki kristinn og í upphafi óvinur Karlamagnúsar er honum lýst sem hetju og miklum og góðum riddara, á engan hátt neikvæð lýsing. En ekki var öllum múslímunum lýst svo vel. Í sömu sögu kemur fram landlaus konungur að nafni Burnament sem er í liði Ammirals konungs. Var honum lýst sem svo: 15
Hann var stór og illur, og dökkur í húð og hári; hann borði ekkert nema hrátt kjöt og drakk ekki vín nema það væri blandað blóði. Hann hafði gullin augu, líkt og köttur, sem urðu víðari að nóttu en degi. Þessi maður var fær galdramaður og hefði verið nefndur troll ef hann hefði komið norðar í landið.
Þessi lýsing er þó undantekning og kemur ekki fyrir í öllum útgáfum Karlamagnús sögu. 16 Yfirleitt er lýsingin á heiðingjunum mjög mannleg og eru þeir því misjafnir eins og mannfólk er flest. Danamund, sonur Ammirals konungs var til dæmis lýst svo af Karvel; „...blauðasti maður í öllu liði voru.“ 17, og segir Gloriant systir hans óbeint við hann að hann sé hrokafullur heigull. 18 Gloriant sjálfri er aftur á mót lýst sem bæði bjartri og fagurri. 19 Segir Oddgeir dani til að mynda að hún sé; „... einkar væn og kurteis, sem von er, að konungs barn muni vera“. 20
Í Agulandusar þætti er Agulandusi konungi í Affrica lýst sem miklum, sterkum og ríkum konungi. Kona hans er sögð „... vitur kona, kurteis og harðla væn, svo að engi mátti fríðari finnast í öllu ríki Affricae.“ Jamundi syni þeirra er aftur á móti lýst svo; „Hann var ungur maður, fullur af drambi og metnaði, stinnur og sterkur, harður og vopndjarfur ... var manna mestur, fríður sýnum, [og] vel á sig kominn ...“ 21
Í þætti Otúels segir af Ortúel konungssyni sem kemur fyrir Karlamagnús og boðar að hann skuli taka heiðni ellegar lenda í stríði við Garsía konung. Mælir Karlamagnús svo eftir að hafa neitað skilmálunum; „Helzti göfugur ertu, og mikill skaði er að um svo fagran líkam, er eigi hefir tekið skírn.“ 22 Því næst skorar Ortúel á Rollant til hólmgöngu og eru þeir jafnir mjög í bardaga. Karlamagnús undrast mjög að heiðingi skuli standa svo upp í hár við Rollant og mælir dóttir hans þá; „Það veldur því, að báðir eru vel herklæddir, og það annað, að drengir góðir hafa á hitzt.“ 23 Bardaginn heldur áfram og er jafn mjög uns heilagur andi kemur til Ortúels í formi hvítrar dúfu og segir honum að taka skírn, sem hann og gerir.
Annar heiðingi kemur mikið við sögu í Otúels þætti. Hann „er nefndur Klares hinn glaðverski; engi er jafnvænn í heiðinna manna liði, og engi á sá vopnaskipti við hann, að eigi hafi hinn verri hlut.“ 24 Klares berst hetjulega við Oddgeir danska, Rollant og Oliver og er tekinn fanga af Oddgeiri danska. Klares er mjög vænn og góður riddari. Hann bjargar lífi Oddgeirs í bardaga og lætur senda hann til unnustu sinnar. Hann vill aftur á móti ekkert með kristni hafa og er því á endanum drepinn í einvígi við Otúel.
Í frásögninni af Rúnzivals bardaga kemur fram nokkuð annað sjónarhorn en í flestum öðrum þáttum Karlamagnús sögu. Þar segir af Marsilii konungi í Saraguze í Spaníalandi. Hann lofar Karlamagnúsi að taka kristni gegn því að fá að halda kórónu Spaníalands en svíkur Karlamagnús svo og drepur allar helstu hetjur Karlamagnús sögu og hlýtur dauða fyrir. Honum og liðsmönnum hans er í sjálfu sér ekki lýst illa en þó kemur augljóslega fram að múslímarnir eru óæðri menn aðeins fyrir það eitt að trúa ekki á guð. Svo dæmi sé tekið er heiðinginn Margariz sagður; „afburðar góður riddari, bæði vænn og sterkur, fimur og léttlátur“ 25 en svo er kemur einnig fram um hinn sama mann stuttu síðar „[g]óður drengur væri hann, ef hann væri kristinn.“ 26 Hann á sér sem sagt von en eingöngu ef hann tekur skírn.
Aldrei er ljóst hvort í Karlamagnúsar sögu hvort verið er að tala um Araba eða aðra múslíma, að Karvel undanskyldum, Ammiral konungur og börn hans eru ef til vill Arabar líka en aldrei er getið til um það. Hvort sem talað er við Araba eða aðra múslíma er lítið gert til að sverta þá, að undanskyldri lýsingunni á Burnament, og þrátt fyrir að vera ekki eingöngu óvinir Karlamagnúsar heldur annarrar trúar koma flestir fyrir sem venjulegar manneskjur. Eins og aðrir menn eru þeir ekki fullkomnir er þeir eru ekki illir, ljótir eða göldróttir. Það er aftur á móti undarlega mikill mismunur á milli þátta í Karlamagnúsar sögu sem gefur til kynna að þættirnir eru skrifaðir á mismunandi tíma. Eins og Karvel er upp hafinn er Klares það ekki. Þeir koma fyrir sem mjög líkar persónur, báðir miklar hetjur í liði múslíma, báðir miskunnsamir, hugrakkir og réttlátir. Báðir neita kristni en Klares er drepinn og sál hans fer beint til helvítis á meðan Karvel er hampað. Í Otúels þætti og Rúnzivals bardaga þætti er kristileg hugsun mjög í hávegum höfð. Múslímarnir geta verið vænir menn og góðir riddarar en eru engu að síður illir og fara beint til helvítis þar sem þeir vilja ekki hlýða guðs orði. Af hverju þetta kemur ekki fram í þætti Oddgeirs dana, sem segir frá hinni miklu hetju Karvel, er erfitt að segja til um. Lýsingar á Karvel og Klares, og jafnvel Margariz líka, eru mjög líkar þó að enginn þeirra komi jafn mikið við sögu og Karvel. Af hverju Karvel er þá svona mikil hetja meðan hinir eru það ekki er hugsanlega af því að sögurnar eru fengnar frá mismunandi stöðum og á mismunandi tímum en þó erfitt um það að segja. Mögulegt er að sagan af Karvel sé yngri og eigi ættir að rekja norðar í álfunni en hinar þar sem óttinn við heiðingja er ekki jafn mikill þar.
2.3 Heiðingjar í Rémundar sögu:
Rémundar saga er frásögn af Rémundi keisarasyni í Saxlandi, ferða hans og afreka. Snemma í sögunni lendir Rémundur í einvígi við mann „svá mikinn sem risa ok sterkan sem troll. Hann var ákafliga digr með sterkum hlífum ok stórum vápnum... [o]k öngvan mann þóttuz þeir hafa sét jafntorveldligan sem þenna.“ 27 Þetta reyndist vera múslímskur konungsson að nafni Eskupart. Eskupart er illur, hrokafullur og dónalegur en mikill kappi og mestur af öllum bardagamönnum. Engu að síður fellur hann fyrir Rémundi, en nær þó að leggja á hann álög sem eiga að draga hann til dauða.
Fljótlega eftir það hefjast ferðir Rémundar og hittir hann fljótlega múslímskan konungsson og eftir að hafa sigrað annað tröll af manni og niðurlægt konungssoninn í bardaga býður hann Rémundi til hallar föður síns. Konungsson þessi hét Akillás og Eneas faðir hans var konungur í Affríku. Akillási er lýst sem hæverskum, vel bornum manni 28 og fer hann í stríð við föður sinn til að verja heiður Rémundar. Systir Akillásar er Rósamunda og sögðu menn hana „unga ok væna, fríða ok mjök hæverska“, 29 en hún reyndist svo vera lygin og lifa saurlífi.
Næst kemur Rémundur í fallegustu borg er hann hafði nokkurn tíman séð og er yfir henni Jóhannes Indíakonungur. Þarna reynist fólk vera kristið, og er þar að finna kirkjur, musteri og erkibiskup. Rémundur dvelur lengi í þessari borg og hjálpar til við burtreiðar og annað líkt og er mikil hetja. Meðan hann dvelur þar er haldinn stórveisla og öllu stórmenni á Indíalandi, konungi Percíi og konungi Persidíalands, staðsettum í Súsa og ætti því að vera múslímskur. Engu að síður virðist vera það sama með þá alla og með konunginn í Indíalandi, ekkert minnst á heiðinn sið og þau taka öll þátt í brúðkaupi, sem ekki er hægt að skilja öðruvísi en framkvæmd sé með kristnum sið í kristinni kirkju.
Jóhannes Indíakonungur kemur fram sem góður, réttlátur maður, sem og erkibiskupinn, bróðir hans. Elína, dóttir Jóhannesar er lýst svo: „Þat þótti þeim ok frábært, hvat fríð og fögr hon var sköpuð af guði með ógurligri list ok hæversku, sem guð hafði henni gefit“. 30
Af hverju fólkið í Indíalandi er talið kristið er hugsanlega tengt goðsögunni um Presta-Jón. Jón þessi var sagður konungur og prestur fólks þess er bjó handan Persíu og Armeníu. Hann var sagður kristinn, þó það væri Nestorian grein kristni. Í fölsuðu bréfi til Manuels Comnenusar Býzanskeisara er Presta-Jón að lýsa ríki sínu sem hann kallar hinar þrjár Indíur og nefnir höfuðborg sína í Súsa. 31 Þetta er þó varla sami konungur þar sem að konungur Persidíalands er sagður staðsettur í Súsa en samsvörunin þarna á milli er þónokkur og því án efa talsverð tenging þarna á milli. Hvaða trú fólk á þessu svæði hefði haft er erfitt að geta sér til um en hefur að öllum líkindum verði Íslam, búddismi eða hindúismi. Gumilev vill halda því fram að goðsögnin af Presta-Jóni hafi sprottið upp af sönnum atburðum sem hafi þá líklega verið sigur Ye-lü Dashi á Seljuk soldáni. Hann telur einnig að Ye-lü Dashi hafi líklegast verið búddisti.
Eskupart er lýst sem hálfgerðu trölli, lýsingin er ekki jafn ýkt og á Burnament í Karlamagnús sögu en engu að síður skín í gegn að hér er vondur maður á ferð. Elína prinsessa, Jóhannes konung og erkibiskupinn eru mjög fegruð en flestir aðrir múslimar í Rémundar sögu koma fram sem venjulegar manneskjur, sumar verri en aðrar en mjög mennskar engu að síður. Oft á tíðum ekkert minnst á trúarlegan mun, sem virðist engu máli skipta í sögunni. Aldrei er lýstur útlitslegur munur á múslimunum og kristnum og tungumálamunur virðist heldur ekki vera til staðar, að minnsta kosti ekki meiri en svo að Rémundur og félagar hans gátu allsstaðar haft samskipti við alla sem þeir kusu. Því gefur Rémundar saga frá sér þá tilfinningu að allur heimurinn sé í raun eitt samleitt samfélag, ef til vill með örlitlum áherslumun hér og þar.
2.4 Meistari Perus:
Meistari Perus er Arabi sem títt kom við sögu í ævintýrum Jóns biskups Halldórssonar. Hann kom hvað helst við sögu í Clári sögu sem Jón er sagður hafa fundið á latínu úti í Frakklandi. Segir sú saga af Clárusi keisarasyni í Saxlandi sem var fær og vel gefinn drengur. Fær Tíberíus faðir hans lærimeistara fyrir hann frá Arabíu. Sá heitir Perus og var hann „frábærrar speki ok vizku yfir fram alla men í veröldinni, af hverjum víða er lesit í bókum ok mörg æfintýr við snertr af sínum listum og klókskap.“ 32
Clárus verður hugfanginn af Serenu prinsessu í Frakklandi eftir að hafa heyrt sögu um hana frá Perusi og fer til hennar þrátt fyrir að Perus mæli gegn því. Prinsessan hefur hann svo að fífli og vill Clárus ná fram hefndum sem Perus mælir einnig gegn. Perus lætur þá smíða 3 landtjöld, það fyrsta var fegra en fært var að ímynda sér, það næsta enn fallegra og það þriðja langtum fallegast. Síðan dulbýr hann keisarasoninn með því að halda að honum heitum klút svo að hann verður „bleikr, sem þeim mönnum er náttúruligt, er langt eru útan ór heiminum undan sólarhita.“ 33
Þeir tjalda landtjaldinu hinu fyrsta og kynna keisarasoninn sem konungson af Blálandi. Prinsessa vill endilega fá tjaldið og tekst að blekkja það af Clárusi sem og hið næsta. Þá fyrst er Clárus tilbúinn að hlýða Perusi í einu og öllu. Hann fær þá með klókindum helstu mey prinsessu til að sverja hollustu við Clárus og útskýra hvernig prinsessan blekki hann. Clárus hvíldi svo hjá prinsessu á hverri nóttu í hálfan mánuð og giftist henni svo. Þegar prinsessa vaknaði daginn eftir brúðkaupið var allt horfið og henni til undrunar sá hún hjá sér liggja „einn dólg eigi lítinn ok heldr úsýniligan; hann var svartr sem hrafn, nef hans var langt ok bjúg; at öllu var hann afskapligr.“ 34 Hann er hræðilega leiðinlegur við hana og hleypur á undan henni en hún eltir. Svona gengur lengi vel þar til á endanum fótbrotnar dólgurinn og hún fer að betla fyrir hann mat. Það vill svo til að í sömu borg og það gerðist er Clárus keisarason og hann útskýrir fyrir prinsessu að þetta hafi verið próf og dólgurinn var í raun meistari Perus.
Í annarri sögu af Perusi hittir hann hertoga góðan og vinsælan sem „drap niðr víkinga ok ránsmenn, en lét alla góða menn fara í friði.“ 35 Þegar Perus gengur um borð í skip hertogans er verið að sjóða hana. Perus spyr hertogann hví hann beiti sér ekki fyrir því að verða konungur, sem hertoganum hafði ekki dottið í hug. Því næst spyr Perus hvort hann væri reiðubúinn að borga 10 gullmörk á ári ef hann myndi útvega honum kórónu. Hertoginn segist myndi borga 200 gullmörk. Perus segir 10 nægja og finnur handa honum konungsstól og fær strax 10 gullmörk. Að ári liðnu kemur Perus aftur og fær önnur 10. Hirðmenn konungs verða mjög hissa yfir þessu en segja ekkert. Annað ár líður og aftur kemur Perus. Nú mótmæla hirðmennirnir hástöfum og konungurinn segir Perusi að koma ekki aftur en lætur hann þó fá 10 gullmörk. Ár líður og aftur kemur Perus og enn mótmæla hirðmennirnir hástöfum. Konungur missir stjórn á skapi sínu og hótar að handtaka Perus og ef til vill drepa hann. Perus spyr þá hvort konungur muni er þeir fyrst hittust, sem konungurinn man. „Perus mællti þá til kóngs: ‘Þá vart þú hertogi ok sagðr maðr réttlátr ok eigi mjök ágjarn, en nú þegar er þú ert ríkari, ertu ágjarn ok újafnaðarfullr er þú mátt sem vill, ok fyrir því at nú hefi ek prófat þik hverr þú ert, trúi ek at haninn sé soðinn.'“ 36 Hertoginn er þá allt í einu á skipi sínu og þessi þrjú ár höfðu aðeins verið jafn langur tími og tók að sjóða hanann. Þetta var blekking sem Perus gerði til að prófa hertogann sem hafði tekist.
Í þessum sögum kemur Perus fram sem fluggáfaður galdramaður eða að minnsta kosti sjónhverfingamaður. Hann er ætíð að leggja próf fyrir fólk til að athuga raunverulegt innræti þess. Það er tekið fram að hann sé frá Arabíu en ekki er gerður greinamunur á honum og Evrópubúum, hvorki útlitslegur né trúarlegur, og í raun aldrei minnst á trú hans eða útlit, nema meðan á blekkingum hans stendur.
Annað áhugavert sjónarmið sem þar kemur fram er hve lítill útlitslegur munur virðist talinn á svertingjum og hvítum. Það eina sem Perus þurfti að gera til að dulbúa Clárus sem konungsson frá Blálandi var að hita húð hans svo hún yrði bleik.
3 Hagur Araba:
Önnur sýn á Araba sem skín í gegn í flestum ritum Íslendinga er hvað þeir eru taldir ríkir og vel stæðir sem hefur ef til vill ollið mönnum heilabroti. Af hverju væri guð að verðlauna heiðingja með þvílíkum auði, gat verið að guði líkaði þá svo vel við þá að hann gæti litið framhjá þeirri móðgun að þeir tilbiðja hann ekki. Hugsast getur að það hafi haft sín áhrif á Arabar voru ekki gerðir að skrímslum. Þó er ekki víst að það hafi haft nokkur áhrif því í biblíunni voru ranglátir menn oft auðugir og Jesús talaði hálfpartinn gegn auðsöfnun. En Arabía gengdi einnig hlutverki í biblíunni og kom þar fyrir sem ríkt land, „huadan er su hin rika drottning uar. er kom at finna konunginn Salomonem.“ 37
Auður Araba var talinn gífurlegur, segir til að mynda í Clári sögu; „Þetta land, Arábía, er gullauðugast allra jarða undir heimssólinni.“ 38 Stjórn segir Arabíu „hafandi i sér meira reykelsiligan ok iurtharligan ilm ok sætleik enn flest lönd onnur. ok fyrir þann skylld heitir þat Arabia. enn þat er upp aa uárt maal sua sem heilagt edr heilagt at fornfæra. ... þar finnz ok sardonis. einn hinn dyrazti steinn. Ulfalldar fædaz þar ok fleiri enn i flestum löndum ödrum.“ 39 Í Rémundar sögu dreymir Rémundi borg sem reynist svo vera í Indíalandi, og er henni lýst sem stærstu og sterkustu borg sem hann hafði augum litið og fagri yfir að líta. Því næst er þremur húsum sem af báru í fegurð líst; musteri sem „ var með rauðu gulli byst, ok allir þess turnar váru gulligir at sjá.“ Næst var konungshöll, en „[h]on var gör af hvítum marmara, með allskonar hagleik gör. Hon var með rauðu gulli þakin, ok allir veðrvitar váru gulligir, sumir silfrligir, ok aldri sá han þá höll, er með meira hagleik væri gör.“ Þriðja byggingin var „kastali með sterkum múrum ok svá háfum, at ekki mátti yfir komaz nema fljúgandi fuglar. Hann var með öllum litum, rauðum ok blám, gulum ok grænum, svörtum ok hvítum. Allir hans turnar váru rauðu gulli þaktir.“ Upp úr miðjum kastalanum stóð svo turn og var hús í toppi hans svo listilega gert að það var handan alls skilnings og „um þetta hús váru svalir útan svá sem með gullpílárum, en gluggar fyrir gler af kristallo. Þetta hús sneriz svá, at dyrrnar horfðu æ jafnan á sólina.“ 40 Með öðrum orðum var borgin ótrúlega fögur, með miklum byggingum þöktum gulli.
Sagt var frá herbergi Elínu prinsessu, sem var í sömu borg: 41
Þat var laugat innan með rauðu gulli ok með meira hagleik gört, en fáfróðir menn megi skynja eða frá segja. Svá góða lykt hinna dýrustu jurta gaf þaf af sér, at þeir hugðuz í paradís komnir vera. Svá mikil birti var þar, at hneppiliga mátti í gegn sjá fyrir þeim steinum, sem þar lýsti bæði nátt og dag, svá at aldri var myrkt.
Eneas konungur var „svá ríkr ok mektugur, at honum þjóna xx konungar ok margir hertugar með öðru stórmenni.“ 42 Einnig segir um Agulandus konung að hann
var stórlega ríkur, svo að einum heiðnum konungi byrjaði eigi meira ríki að eignast, því að meir en tuttugu kórónaðir konungar voru undir hann skattgildir, og réðu þó sumir af þeim mörgum ríkjum. ... Og svo segja vitringar heiðingja, að þótt hinn fljótasti múll til tekinn af Jórsalalandi færi út sumarfullum dagleiðum, muni hann eigi fá hans ríki umkringt. 43
Einnig er ljóst af lýsingum í Karlamagnús sögu að Ammíral konungur í Babýlon hafi haft marga aðra konunga undir sinni stjórn og verið mjög auðugur þó að ekki sé minnst á það.
Að vísu kemur Karlamagnús fram sem stórkostlega ríkur konungur, og er Húgon Miklagarðskeisari sagður ríkastur allra konunga, 44 og eru þeir báðir kristnir svo að ef til vill var þessi mikli auður ekki endilega tengdur eingöngu Aröbum og Arabíu. Reyndar segir; „Engi er jafnríkur eða jafnvænn honum héðan til Antiochiaborgar né svo fjölmennur nema þú einn.“ Þar sem Antiochiaborg er nefnd sem afmörkun er Arabía utan svæðisins sem gæti þýtt að það sé ríkara svæði og hér sé aðeins verið að tala um hinn kristna heim og þarf því ekki að stangast á við fyrrnefnd ummæli um að Arabía sé gullauðugast land í heimi.
Niðurstöður:
Íslendingar hafa gert sér litla grein fyrir því hvað Íslam var og líklegast sett það í samhengi við fjölgyðistrúarbrögð og hugsanlega talið þau öll eitt og hið sama eins og sást þegar múslímarnir ákölluðu Júpíter og Apollo og fleiri. Ruglingurinn með Maumet sem almáttugan guð einn margra goða eða sem spámann opnar aftur á móti fyrir þá túlkun að mismunandi heimildir liggi að baki hugmyndum Íslendinga um trú múslíma. Til voru heimildir um að Íslam væri eingyðistrú og Muhammad væri þar spámaður almáttugs guð en það hefur varla verið vel þekkt á Íslandi. Latínu- og biblíurit eldri en Íslam þekktu Íslendingar aftur á móti til og þau sögðu frá Aröbum sem fjölgyðistrúarhóp, líkt og þeir voru þá. Við vitum einnig að sumir latneskir sagnaritarar heimfærðu guði yfir á rómverska guðaheiminn eins og sést þegar talað er um germanska guðinn Tý sem Mars svo dæmi sé tekið. Þetta gæti útskýrt hví Júpíter og Apollo blandast þarna saman við og einnig útskýrt ruglinginn um hvað Maumet var í raun. Það að útlendingar með aðra hætti og önnur trúarbrögð hafi verið í herjum múslíma gæti líka útskýrt ruglinginn að einhverju leiti.
Yfirleitt er ekki gerður greinarmunur á því hvort um Araba eða aðra múslíma sé að ræða nema þá helst að Arabía er alltaf nefnd sérstakleg þegar verið er að tala um ótrúlegan auð og gull. Hvað persónulýsingar á þessum hópum varðar þá eru þær yfirleitt ekkert meira ýktar en lýsingar á öðrum persónum sagnanna. Það má helst að geta sér til um það þegar heimkynni þeirra eru nefnd. Agulandus er mikill maður og ríkur en ætlar sér um of og tapar lífinu sökum þess. Klares er mikil hetja og góður riddari en neitar kristni og tapar því lífi sínu í einvígi. Konurnar eru einkar fagrar, hvort sem það er Elína eða Rósamunda prinsessur í Rémundar sögu eða Gloríant unnusta Karvels eða eiginkona Agulandusar. Allar eru þær sagðar vænar og fríðar. Svo til einu undantekningarnar eru skrímslið Burnament og hetjan Karvel sem allir dáðu og dýrkuðu, sem hefur væntanlega verið, eins og fyrr kom fram, vegna riddaralegs eðlis sem virðist vera ofar kristilegu eðli í þessari sögu, sem nær ekki jafn langt fram að gangi í flestum öðrum þáttum Karlamagnús sögu.
Meirihluti Karlamagnús sögu segir frá baráttu hans við múslímska konunga en hann berst við kristna konunga líka og ekki virðist mikill munur á lýsingum þessara óvina hans. Því má draga þá ályktun að múslímar og Íslam hafi ekki verið talinn mikil ógn við kristni á Íslandi. Það kemur fram eins og stríðandi konungar hafi verið eðlilegt ástand og ekki endilega tengt trú. Hvort þetta hafi verið almennt álit um Evrópu er erfitt að segja en líkast til verið sjaldgæfara eftir því sem sunnar dregur og nær múslímunum sjálfum. Hversu sterk erlendu áhrifin voru er ómögulegt að geta sér til um en þau voru væntanlega einhver þar sem að flestar riddarasögurnar eru hafðar eftir erlendum heimildum.
Hvað sem erlendum áhrifum líður er nokkuð ljóst að álit Íslendinga á Aröbum var ekki svo slæmt, þeir voru ríkastir allra og margir hverjir miklar hetjur og riddarar góðir. Það er líka ef til vill ekki tilviljun að Perus, klókasti maður heims, hafi komið frá Arabíu, þar sem rómversk og grísk heimspeki og vísindi voru viðhaldinn og betrumbætt á meðan þau töpuðust í Evrópu sem stóð Arabíu langt á eftir í þessum sviðum.
Heimildarskrá:
Clári saga . Altnorische Saga-Bibliothek. Útg. Gustaf Cederschiöld. Halle 1907.
Cruz, Jo Ann Hoeppner Moran; „Popular Attitudes Toward Islam in Medieval Europe.“ Western Views of Islam in Medieval and Early Modern Europe . Perception of Other . Ritstýrt af David R. Blanks og Michael Frassetto. New York 1999. Bls. 55-81
Daniel, Norman: Heroes and Saracens . An Interpretation of the Chansons de Geste . Edinburgh 1984.
Gumilev, L.N.: Searches for an Imaginary Kingdom . The Legend of the Kingdom of Prester John . Þýðandi R.E.F. Smith. Cambridge 1987
Islendzk æventyr . Isländische Legenden Novellen und Märchen . I. bindi. Hugo Gering. Halle 1882.
Karlamagnus saga. The saga of Charlemagne and his heroes . I. bindi. Þýðandi Constance B. Hieatt. Toronto 1975.
Karlamagnús saga og kappa hans . I. II. og III. bindi. Bjarni Vilhjálmsson bjó til prentunar. [Útgst. óþekktur] 1961.
Rémundar saga keisarasonar . Útg. Sven Grén Broberg. Kaupmannahöfn 1909-12.
Stjorn. Gammelnorsk bibliehistori., Fra verdens skabelse til det Babyloniske fangenskab . Útgefandi C.R. Unger. Christiania 1862.
Sverrir Jakobsson; Við og veröldin . Heimsmynd Íslendinga 1100-1400 . Reykjavík 2005.
Tolan, John V.: „Muslims as Pagan Idolaters in Chronicles of the First Crusade.“ Western Views of Islam in Medieval and Early Modern Europe . Perception of Other . Ritstýrt af David R. Blanks og Michael Frassetto. New York 1999. Bls. 97-117
Tolan, John V.: Saravens. Islam in the Medieval European Imagination . New York 2002
1. Tolan, John V.: „Muslims as Pagan Idolaters in Chronicles of the First Crusade.“ Bls. 98-99
2. Rémundar saga keisarasonar . Bls. 47
3. Karlamagnús saga og kappa hans . II. bindi. Bls. 270
4. Sverrir Jakobsson: Við og veröldin . Bls. 143-144
5. Daniel, Norman: Heroes and Saracens . Bls. 3
6. Tolan, John V.: „Muslims as Pagan Idolaters in Chronicles of the First Crusade.“ Bls. 99
7. Tolan, John V.: Saravens . Bls. 124
8. Cruz, Jo Ann Hoeppner Moran; „Popular Attitudes Toward Islam in Medieval Europe.“ Bls. 57
9. Tolan, John V.: Saravens . Bls. 128
10. Karlamagnús saga og kappa hans . I. bindi. Bls. 234-235
11. Karlamagnús saga og kappa hans . I. bindi. Bls. 203-204
12. Sverrir Jakobsson: Við og veröldin . Bls. 140
13. Karlamagnús saga og kappa hans . I. bindi. Bls. 208
14. Karlamagnús saga og kappa hans . I. bindi. Bls. 211
15. Karlamagnús saga. The saga of Charlemagne and his heroes . I. bindi. Bls. 299. „ he was very large and thin, and dark of hair and skin; he ate nothing but raw meat and drank no wine unless it were mixed with blood. He had golden eyes, like a cat's, which opened wider at night than in the day. This man was adept at sorcery, witchcraft, and deceit, and he would have been called a troll if he had come north into this land.“
16. Til eru fjögur handrit af sögunni, engin heil en fylla þó að mestu upp í eiður hvers annars. Innbyrgðis munur er þó að handritunum sem nefnd eru A og a, en þau eru náskyld. Hin eru nefnd B og b og eru þau skyld (Bls. 18-19 í inngangi Karlamagnús saga. The saga of Charlemagne and his heroes, I. bindi) Lýsingin á Burnament kemur ekki fram í A og a en er í hinum. A og a eru eldri og því frekar notuð, því kemur þessi lýsing heldur ekki fram í útgáfu Bjarna Vilhjálmssonar og er því vitnað hér í þýðingu. Þó að bæði útgáfa Bjarna og þýðingi séu byggð á útgáfu C.R. Unger frá 1860 hefur Bjarni valið að sleppa þessum kafla vegna áherslumunar. Unger prentaði fleiri en einn texta og tilgreindi orðamun í handritum sem Bjarni sleppir og leggur A og a að grunni.
17. Karlamagnús saga og kappa hans . I. bindi. Bls. 203
18. Karlamagnús saga og kappa hans . I. bindi. Bls. 205-6
19. Karlamagnús saga og kappa hans . I. bindi. Bls. 184
20. Karlamagnús saga og kappa hans . I. bindi. Bls. 191
21. Karlamagnús saga og kappa hans . II. bindi. Bls. 266-267
22. Karlamagnús saga og kappa hans . III. bindi. Bls. 687
23. Karlamagnús saga og kappa hans . III. bindi. Bls. 694
24. Karlamagnús saga og kappa hans . III. bindi. Bls. 706
25. Karlamagnús saga og kappa hans . III. bindi. Bls. 818
26. Karlamagnús saga og kappa hans . III. bindi. Bls. 821
27. Rémundar saga keisarasonar . Bls. 32
28. Rémundar saga keisarasonar . Bls. 72
29. Rémundar saga keisarasonar . Bls. 78
30. Rémundar saga keisarasonar . Bls. 152
31. Gumilev, L.N.: Searches for an Imaginary Kingdom . Bls. 4-5
32. Clári saga . Bls. 3-4
33. Clári saga . Bls. 34
34. Clári saga . Bls. 53
35. Islendzk æventyri . Bls. 227
36. Islendzk æventyr . Bls. 231
37. Stjorn . Bls. 74
38. Clári saga . Bls. 16
39. Stjorn . Bls. 74
40. Rémundar saga keisarasonar . Bls. 13-14
41. Rémundar saga keisarasonar . Bls. 151
42. Rémundar saga keisarasonar . Bls. 69
43. Karlamagnús saga og kappa hans . II. bindi. Bls. 266-267
44. Karlamagnús saga og kappa hans . III. bindi. Bls. 740-741 |