|
|
Spákonan
Það fer ekki mörgum sögum af upphafi byggðar á þessum slóðum, en þó segir
Landnáma frá landnámsmönnunum á Skaga, þeim Hólmgöngu-Mána og Eilífi-Erni, sem
námu land nyrst á Skaga og á honum austanverðum. Hins vegar segir Landnáma
ekkert um landnám þar sem Skagaströnd stendur. Almennt er þó gert ráð fyrir að
vestanverður Skagi hafi verið fullnuminn löngu áður en Landnáma var skrifuð.
Á seinni hluta 10. aldar bjó Þórdís spákona á bænum Spákonufell, sem er nú
innan bæjarmarka Skagastrandar. Getið er um hana í mörgum fornsögum og sagt að
hún hafi verið fjölkunnug. Segir frá henni í Kormákssögu og Vatndælasögu og
auk þess í þjóðsögum.
 Skemmtilegust
er þó sagan af auðæfum Þórdísar sem hún náði að fela í kistu og koma fyrir á
klettasyllu í Spákonufellsborg. Hún sagði: „að sú kona skyldir eignast kistuna
og öll þau auðæfi sem í henni væru, sem væri svo uppalin, að hún væri hvorki
skírð í nafni heilagrar þrenningar, né nokkur góður guðstitill kenndur, og
mundu þá gripirnir liggja lausir fyrir henni, og hún eiga hægt með að ljúka
kistunni upp. En öllum öðrum skyldi sýnast kistan klettur einn og bergsnagi
fram úr, þar sem lykillinn væri, og svo lítur hún út enn í dag.“ Fáum sögum
fer af gullinu og hefur líklega enginn náð henni enda skilyrði sjálfrar
spákonunnar ansi ströng og jafnvel hugsanlegt að þau hafi eitthvað bjagast í
meðförum kynslóða á tíu öldum og því svari gullkistan ekki lengur nokkru
áreiti. Spákonufellsborg er þó ákaflega fallegt fjall og skemmtilegt uppgöngu.
Frá fornu fari var verslunarstaður við Spákonufellshöfða og var hann nefndur
Höfðakaupstaður eða Höfði. Danskir kaupmenn nefndu hann Skagestrand og tóku
þar upp nafnið á sjálfri strandlengjunni og var það ekki í eina skiptið sem
nafnvenja danskra kaupamanna vann á hér á landi. Til dæmis má nefna að við
Skutulsfjörð stendur Ísafjarðarbær en sjálfur fjörðurinn er víðsfjarri.
Skagaströnd heitir bærinn við Húnaflóa þó hreppurinn nefnist Höfðahreppur.
Englendingar og Þjóðverjar versluðu er einokunarverslunin komst á árið 1602 og
varð Skagaströnd ein af kaupstöðum hennar. Hingað sótti fólk frá Strandasýslu
og Húnavatnssýslum þangað til kaupstaður var löggiltur á Blönduósi árið 1875.
Eftir að verslunin var gefnin frjáls versluðu danskir og íslenskir kaupmenn .
Smám saman dró þó úr versluninn eftir því sem Blönduósi óx fiskur um hrygg.
Um mitt sumar árið 1814 kom enskur maður að nafni Ebeneser Henderson til
Skagastrandar. Hann kom til Íslands þeirra erinda að útbreiða Biblíur um
landið. Hann kom raunar þrisvar til landsins og ferðaðist víða og ritaði merka
bók um ferðir sínar. Hann segir í bók sinni um Skagaströnd: „Í kaupstaðnum eru
tvö íbúðarhús, búð og þrjár eða fjórar geymsluskemmur. Er hjer fagurt umhorfs
við norðurendann á lítill vík, er myndast við klettatanga úr óreglulegu
stuðlabergi. Má sjá framhald af honum spölkorn út í sjóinn, þar sem stuðlarnir
verða reglulegri. Af klettunum er fögur útsýn yfir stóran flóa, sem þegar fjær
dregur myndar Húnaflóa, Miðfjörð og Hrútafjörð, en handan þeirra rísa brattir
höfðar snjóhattaðra fjalla í Strandasýslu, er halda áfram til vesturs
óreglulega uns þeim lýkur með Hornbjargi.
Fyrir ofan kauptúnið er hátt fjall, Spákonufell, sem efst upp líkist mjög
virkisvegg, og til beggja hliða teygja sig lægri fjöll. Rofnar keðjan öðru
hvoru af dölum, sem ganga inn á milli þeirra. Skammt frá Höskuldsstöðum eru
einkar fagrir stuðlabergsklettar; standa sumir óhreyfðir, en á öðrum stöðum
hefur hrunið úr þeim og liggur grjótið á víð og dreif.“ Þetta er einkar fögur
lýsing og víst að landslagt á Skaga hefur lengi heillað aðkomufólk og er ekki
ótrúlegt að svo verði um ókomna tíð.
|
|
|
|
Spákonufell 646 m
Fjallið heitir Spákonufell og efst er klettabelti sem nefnist Spákonufellsborg
eða Borgarhaus. Þar er um fjögurra hektara mosavaxin slétta. Þar er varða og í
henni gestabók. Spákonufell er að mestu úr móbergi en Borgarhausinn er úr
grágrýti. Að minnsta kosti tvær gönguleiðir er að finna upp á
Spákonufellsborg.
Önnur liggur upp norðurhlíðina. Gönguleiðin er merkt. Hún er frekar létt og
ekki á að vera nayðsynlegt að klifra í klettunum efst ef rétt leið er valin.
Hin gönguleiðin liggur upp frá skíðaskálanum sunnan megin fjallsins. Leiðin er
ekki merkt en gengið er af augum upp hrygginn og melana á honum og að hömrunum.
Þarna þarf að fara varlega, því klettarnir eru lausir í sér, en uppgangan er
þó ekkert erfiðari en t.d. að fara upp hamrabeltið í Esju. Víðsýnt er af
Spákonufellsborg í góðu veðri. Í vestri sér yfir Húnaflóa allt til
Strandafjalla og Drangajökuls. Kenna má Geirhólma og glöggir menn kunna að
greina Hornbjarg. Til suðurs sér inn til botns Húnaflóa að austanverðum, til
Vatnsness og dala. Til austurs sér til Skagafjarðar og allt til Tröllaskaga. Í
norðri sér út eftir flötum Skaga.
Ökuleiðin fyrir Skaga
Þeir eru ekki margir sem hafa ekið fyrir Skaga enda ekki beint alfararleið.
Ökuferðina má byrja á Skagaströnd eða jafnvel Blönduósi, eins er hægt að byrja
austan megin, þ.e. á Sauðárkróki. Hér skal getið um nokkra staði á leiðinni og
er lagt af stað frá Skagaströnd og ekið norður fyrir Skaga og inn Skagafjörð
að Laxárdal. Þar skilja leiðir. Hægt er að halda áfram inn að Sauðárkróki og
þaðan um Varmahlíð og Vatnsskarð og vestur í Húnavatnssýslu. Hin leiðin er
svokölluð Þverárfjallsleið, þar er nýuppbyggður vegur að hluta og verið að
vinna að heilsárs vegi. Þverárfjallsvegur kemur á Skagastrandarveg miðja vegu
milli Skagastrandar og Blönduóss. Skaginn er frekar lágur. Norðari hluti hans
er nánast flatur en hærra er eftir því sem sunnar dregur. Á Skagaheiði eru
fjölmörg fiskivötn og er góð silungsveiði í mörgum þeirra. Veiðileyfi eru seld
á mörgum bæjum. Hof heitir kirkjustaður norðan við Skagaströnd. Þar eru fornar
tóttir sem nefnast Goðatóttir og gætu verið af hofi. Á Hofi fæddist Jón
Árnason (1819+1888) sem þekktastur var fyrir söfnun þjóðsagna sem við hann eru
kenndar. Króksbjarg er skammt norðan við Hof og liggur þjóðvegurinn þar upp.
Björgin eru ekki há, aðeins um 40 til 50 m en þau eru löng og liggur vegurinn
með bjargbrúninni nær því út að Kálfshamarsvík þar sem þau enda. Fossá fellur
í fallegum fossi af bjargbrúninni beint í sjó fram. Kálfshamarsvík eru gerð
skil í stuttu máli hér fyrir aftan. Hafnir er bær, fornt stórbýli, nær nyst á
Skaga. Þar eru Hafnarbúðir, gömul verstöð, einkum hákarlafangara. Gamlir
malarkambar eru hjá Höfnum og eru þeir merki um hærri sjávarstöðu við
ísaldarlok. Mikill reki er þarna á fjörum. Selvíkurtangi er eins og nafnið ber
með sér þekktur fyrir selalíf. Þar flatmaga selir á skerjum og virða fyrir sér
þessa undarlegu ferðamenn sem stara stórum augum á móti. Austan megin á Skaga
er Keta, gamall kirkjustaður og fornt höfðból enda góð sjávar og hlunnindajörð.
Ketubjörg eru þar fyrir sunnan, forn eldjallsrúst eða gígfylling úr stuðluðu
grágrýti.
Kálfshamarsvík
Einn af athyglisverðustu stöðunum á ökuleiðinni fyrir Skaga er Kálfshamarsvík.
Hún er nokkuð opin og á Kálfshamarsnesi er stór viti sem byggður var 1939.
Þarna við vitann er ævintýralegt umhverfi. Ægifagurt stuðlaberg er í
sjávarberginu, lóðrétt og lárétt í bogum og beygjum svo undrum má sæta.
 Talið er að stuðlabergið
hafi myndast fyrir um tveimur milljónum ára. Á árunum 1910 til 1930 myndaðist
þarna lítið sjávarþorp sem nefnt var eftir víkinni. Þegar flest var, voru um
eitt hundrað manns búsettir í víkinni. Ástæðan var einföld, þarna var góð
hafnaraðstaða frá náttúrunnar hendi og stutt á gjöful fiskimið. Einkum var
róið að sumarlagi og fram til jóla, en þá var algengt að karlar héldi til
Suðurnesja á vertíð. Upp úr 1930 hnignaði byggðinni tiltölulega hratt og tíu
árum síðar höfðu flestir flust í burtu. Flestir fóru inn á Skagaströnd.
Húsarústir eru enn sjáanlegar í Kálfshamarsvík og hafa þær verið merktar með
nöfnum húsa sem þar stóðu ásamt nöfnum ábúenda. Einnig hefur verið sett upp
upplýsingaskilti með korti fyrir ferðamenn.
Hér er ein skemmtileg ferðasaga:
http://images.google.com/imgres?imgurl=http://www.the-saga.net/images/uploads/8-24-04/images/8-24-04-a-00031.jpg&imgrefurl=http://www.the-saga.net/more.php%3Fid%3D290_0_1_0_M&h=432&w=648&sz=156&tbnid=JyE5HDQOAaEJ:&tbnh=90&tbnw=135&start=9&prev=/images%3Fq%3DK%25C3%25A1lfshamarsv%25C3%25ADk%26hl%3Dis%26lr%3D%26sa%3DG
Myndaslóð:
http://www.the-saga.net/images/uploads/8-24-04/index.html
Golfvöllurinn
Háagerðisvöllur er 9 holu golfvöllur í stórfallegu umhverfi aðeins um tvo
kílómetra norðan við bæinn. Upplýsingar í símum 892 5089, 452 2895, 861 5089.
Gönguleiðir
Þau eru góður ferðafélagi, gönguleiðakortin fyrir Austur Húnavatnssýslu og
Skagafjörð. Kortin eru tvö. Annað heitir Skagi, milli Húnaflóa og Skagafjarðar
og Hitt Frá Skagafirði til Vatnsdals. Gönguleiðirnar eru merktar inn á kortin
með punktalínum og greint er milli stikaðra og óstikaðra leiða. Á bakhliðinni
eru leiðarlýsingar og skemmtilegur fróðleikur um áhugaverða staði á
gönguleiðunum og á svæðinu almennt. Nefna má að á gönguleiðunum eru merkt inn
GPS hnit, sem er nýjung í kortagerð á Íslandi. Kortin eru tilvalin fyrir þá
sem áhuga hafa á gönguferðum, því margar góðar leiðir eru í boði. Sem dæmi má
nefna gönguleiðirnar: Spákonufellsborg (fjallið ofan við Skagaströnd) ,
Kambadalur – Hallárdalur og um Fjallsöxl. Það mætti nefna fleiri frábærar
gönguleiðir á Skaga en þeir sem áhuga hafa fá nánari upplýsingar á
gönguleiðakortunum. Kortin eru seld á 500 kr. og fást í bókaverslunum á
höfuðborgarsvæðinu og í verslunum og á bensínstöðvum í Austur Húnavatnssýslu
og Skagafirði.
Spákonufellshöfði
Þar sem hæst ber á Skagaströnd heitir Spákonufellshöfði. Þar er áhugaverð
gönguleið, tekur á að giska einn til tvo tíma að gangahana alla en mögulegt er
að stytta hana ef þörf krefur. Spákonufellshöfði er kenndur við jörðina
Spákonufell og samnefnt fjall ofan við en þar bjó hin nafnkunna Þórdís spákona
á 10. öld.Höfðinn er úr stógerðu stuðlabergsbasalti, líklega gamall gostappi.
Hann er mjög sæbarinn og sér þess víða merki. Rétt við Höfðann var hinn gamli
verslunarstaður Húnvetninga, Höfðakaupstaður. Mælt er að á Höfðanum hafi fyrr
á tímum verið fallbyssa sem skotið var úr á hverju sumri þegar kaupskipið kom
frá Danmörku. Fallbyssan er horfin og var að sögn komið til Þjóðminjasafnsins
en þrátt fyrir eftirgrennslan hafa engar heimildir fundist um slíkt. Hólsnef
er nafnið á syðsta enda Höfðans. Þess skal þó geta að heimildum ber ekki saman.
Bæði syðsti og nyrsti endi Höfðans hafa einnig verið kallaðir Höfðatá.
Stóra víkin sem gengur inn í höfðann að vestanverðu, ber nokkur nöfn,
Vækil(s)vík, Vékelsvík, Vælugilsvík. Engin skýring er á nöfnunum. Hér verður
hún nefnd Vækilvík, það er mest notað nú á dögum. Sagnir eru um að þarna hafi
fyrsti verslunarstaðurinn verið og jafnvel kaupskip legið bundin. Um þar
síðustu aldamót töldu gamlir menn sig hafa séð þar ummerki eftir festarhringi.
Fagridalur eða Leynidalur eru nöfnin á dældinni austast á Höfðanum. Við
norðurenda dalsins er tignarlegur klettur, Arnarstapi. Arnarsvipurinn sést vel,
t.d. á hæðinni norðan við Reiðingsflötina. Hrafnar verpa á klettinum en ekki
ernir. Við suðurenda Fagradals er bærinn Laufás en austan dalverpisins er
Réttarholtshæð og heitir nyrsti hluti hennar Landsendi. Efst á hæðinni er
Spánska dys. Mun spænskur sjómaður, sem lést hér við land, hafa verið heygður
þarna og staðurinn valinn útsýnis vegna. Neðan hæðarinnar var áður fyrr
skilarétt Skagstrendinga. Landsendarétt, hlaðin úr grjóti, en hefur nú verið
jöfnuð við jörðu. Bærinn Réttarholt er þarna rétt hjá.
Þegar hafnargerð stóð sem hæst á fjórða og fimmta áratugnum var tekið það ráð
að sprengja grjót úr Höfðanum og nota til uppfyllingar. Það mæltist
misjafnlega fyrir. Sagt er að álfkona hafi vitjað heimamanns í draumi. Var hún
ærið þungbúin og sagði að verið væri að skemma álfabyggðina í Höfðanum. Mælti
hún að næstu tuttugu árin yrðu heimamönnum erfið. Hvort það rættist skal ósagt
látið en eitt er víst að síldin fór og það var ekki fyrr en undir 1970 að
aftur tók að birta verulega í atvinnumálum. Því trúa einnig margir síðan að
ekki megi kenna neinn hlut, hvorki skip, farartæki né annað við Höfðann, því
þá farnist illa. Tjaldklauf er nafnið á geil upp í Höfðann frá svokölluðu
Skagastrandartúni. Áður fyrr tjölduðu bændur þar í kauptíðum.
|
|