Laun- og náraeista, villueista (cryptorchismus, retentio testis, undescended testis, óskriðið eista, ectopia testis)
Almennt: eistað annað hvort óskriðið eða utan alfaraleiðar/villueista (ectopia testis), hitastig í pungnum 1.5-2 °C-gráðum lægra en líkamshitinn. Mun algengara í fyrir- og léttburum (30% við fæðingu), en hjá 0.7-1% eins árs drengja. Liggja oftast í náranum, en hjá hluta þeirra sem hafa ekki þreifanlegt eista vantar eistavefinn (absent testis). Líklegast er til s. k. “ascending testis” þar sem eistað hefur áður legið í pung, en dregst síðar upp og því þarf ætíð að skoða drengi reglulega í skólaskoðunum. Ef bæði eistu eru óþreifanleg þá skal hafa í huga sjaldgæfari sjúkdóma eins og litningaraskanir, órætt kyn (intersex) og meðfæddan nýrilofvöxt (congenital adrenal hyperplasia). Ýmis frávik og meðfæddir gallar eru tengd þessu fyrirbæri.
Einkenni: oftast engin, en eistað þreifast ekki í pung, rýr pungur, minni punghrukkur. Oft nárahaull/vatnshaull samfara.
Greining: aðal mismunagreining er inndrægt eista (dráttareista=nýyrði, retractile testis, testis saltans), stundum kallað “jó-jó”-eista, en tengist fátíðari fyrirbærum eins og t. d. Kallmann´s heilkennum, þvagrásarlokum, meðfæddum þvagfæragöllum, meðfæddri heilalömun (CP, cerebral palsy) og hryggrauf (spina bifida).
Klínísk skoðun
Myndgreining: ómun, TS eða segulómun ef eista (eistu) vantar.
Kviðarholsspeglun: ef bæði eistu vantar, sjaldnar ef vantar annað.
hCG-örvunarpróf: ef eistu þreifast eða finnast ekki, mæla sömuleiðis s-testósterón.
Meðferð
Lyfjameðferð: hCG eða GnRH (LH-RH) hafa verið notuð, árangur hjá 15-75%, sum dragast aftur upp síðar. Óvíst um hugsanleg skaðleg áhrif á eistu/sæðisfrumuframleiðslu á frjósemisárum. Ekki beitt ef nárahaull er til staðar. Verri árangur ef eistu liggja ofarlega. Breytilegt eftir stöðum hvort slík meðferð sé gefin eða reynd.
Skurðaðgerð: eistafesting (orchidopexia, orchiopexia, Fowler-Stephens aðgerð) er kjörmeðferð við þreifanlegum eistum. Almennt ráðlagt að gera aðgerð hjá 1-2 ára gömlum drengjum. Ef annað eistað finnst ekki eða er rýrt/ónýtt, þá er rétt að festa hitt í forvarnarskyni. Kviðarholsspeglun möguleg sem fyrsti liður í aðgerð þar sem eista (eistu) finnst ekki, bæði til greiningar og meðferðar. Yfirleitt ráðlagt að fjarlægja nára- eða launeistu sem greinast eftir kynþroska upp að 50 ára aldri.