Vanfrjósemi karla, ófrjósemi (infertilitas, male infertility)
Nokkur hugtök og sjúkdómar:
Sæðisfrumnaleysi (azoospermia, aspermia)
Hreyfiskerðing sæðis (asthenozoospermia)
Vanskapnaðarsæði (teratozoospermia)
Sáðlátabrenglun
Hvekkbólgur (prostatitis)
Sýkingar og bólgur í sáðblöðrum (vesiculitis)
Eistalyppubólgur (epididymitis)
Eistabólgur (hettusótt)
Þvagfærasýkingar
Nára- og launeistu
Kólfsæðahnútar (varicocele)
Skurðaðgerðir (nári, grindarhol, þvag- og kynfæri)
Taugasjúkdómar (MS, sykursýki)
Lyfjanotkun
Kynkirtlar (hvekkur, sáðblöðrur, sæðisleiðarar, eistu, nýrnahettur)
Vöntun, skerðing
Ofstarfssemi
Viðtakabreyting (androgen receptor)
Stíflur
Kynkirtlavanseyting (hypogonadismus masculinus, male hypogonadism)
Almennt: átt er við skerta eistnastarfssemi án tengsla við gerð eða orsök.
Kynkirtlavanseyting eistna (hypergonadotrop hypogonadismus): eistun sjúk, en heiladingull og undirstúka í lagi; hækkun á FSH og/eða LH, en lækkun testósteróns. Ristruflun og kyndeyfð algeng einkenni í upphafi.
Kynkirtlavanseyting utan eistna (hypogonadotrop hypogonadismus, pretesticular causes): eistun starfa ekki sökum sjúkdóma í heiladingli eða undirstúku; lækkun á FSH og/eða LH auk testósteróns (lágt eðlilegt).
Litningaraskanir
Klinefelter´s heilkenni (47XXY eða mósaík): algengasta ástæða eistnabilunar sem skerðir bæði sæðisfrumu- og testósterónframleiðslu.
Einkenni: geldingsútlit, afbrigðilegur hárvöxtur, brjóstastækkun, lítil eistu, kyndeyfð. Aukinn áhætta á illkynja æxlisvexti í brjóstum.
Noonan´s heilkenni (þrístæða 13)
Mósaík mynstur
Y-litningsgallar
“Cystic fibrosis” litningagalli: er arfbundinn galli er veldur vöntun/stíflun á sæðisleiðurum.
Heiladingull
Kallmann´s heilkenni: lyktarskerðing, launeistu, lítill reður og seinkaður kynþroski. Gónadótrópín skortur.
Mjólkurkveikjublæði (hyperprolactinoma)
Cushing´s heilkenni
Lyf (sterar)
Greining: einkenni eru mjög háð aldri.
Klínísk skoðun: rödd, hárvöxtur, hárdreyfing, líkamsbygging, vöxtur, brjóstastækkun, kynfæri, lyktarskyn, sjónsvið, greind. Nota gjarnan eistnamæli (orchiometer).
Ættarsaga
Ávana- og fíkniefni (þ. m. t. áfengi)
Sæðisprufa: ef eðlileg, þá er sjaldan/ekki þörf á innkirtlaprófum, nema ákv. klínískur grunur.
Blóðpróf: FSH, LH, prólaktín, testósterón, (TBG, östrógen); í völdum tilfellum ACTH, TSH, GH.
Þvagsýni: sýking, blóð.
Valrannsóknir (sjaldgæfar)
Litningarannsókn
Ómun: eistu, hvekkur , sáðblöðrur, nýrnahettur
TS/segulómun: ef æxlisgrunur í heiladingli eða undirstúku
Eistnasýni (biopsia testis): greina á milli stífluástands og eistnabilunar auk könnunar og/eða töku sæðisfrumna til tæknifrjóvgunar (ICSI, intra-cytoplasmic sperm-injection).
Sæðisleiðararannsókn með skuggaefni (vasografia)
Þvagrásar- og blöðruspeglun
Hormónamælingar í þvagi
Sæðisfrumnamótefni (antisperm antibodies)
Sjónsviðsmælingar
Meðferð
Almennt er meðferðin oft erfið og skilar litlum mælanlegum eða sýnilegum árangri.
Lyfjameðferð: sýklalyf vegna staðfestra eða meintra sýkinga. Sérhæfð hormónameðferð við innkirtlasjúkdómum. Mögulegt að endurheimta frjósemi hjá sjúklingum sumum með lyfjagjöf. Litningaraskanir ólæknandi.
Skurðaðgerð: opna útfærsluganga við sáðrásarhól með aðgerð um þvagrás (transurethral). Endurtenging sæðisleiðara. Aðgerð hjálpar ekki kynþroska einstaklingum með nára- eða launeistu m. t. t. sæðisfrumna. Yfirleitt ráðlögð aðgerð eða bláæðastíflun (embolization) við kólfsæðahnútum.
Tæknifrjóvgun (glasafrjóvgun): ef önnur ráð duga ekki.
